ՔՈ նախընտրական ծրագիր

«Քաղաքացու Որոշում» սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության նախընտրական ծրագիր

2018 թ. դեկտեմբերի 9-ին կայանալիք ԱԺ ընտրություններ

Ավտորիտար համակարգի ճեղքումը ապրիլին տեղի ունեցած ոչ բռնի, թավշյա հեղափոխության միջոցով դուռ է բացել Հայաստանի քաղաքական համակարգի ժողովրդավարացման համար։ Կայուն ժողովրդավարություն հնարավոր է միայն համակարգային հեղափոխական փոփոխությունների միջոցով, այլապես ժողովրդավարացման այս շրջանը ժամանակավոր բնույթ կկրի՝ ի վերջո հանգեցնելով օլիգարխիայի վերահաստատմանը։

Այդ լայնածավալ փոփոխությունների հիմքում պետք է դրված լինի սահմանադրականության ամբողջական հաստատման նպատակը։ Դրա համար անհրաժեշտ և անհետաձգելի են․

  • կեղծիքներով հաստատված Սահմանադրության փոխարեն նոր, լեգիտիմ Սահմանադրության ընդունումը,
  • կուսակցությունների, այլ հասարակական միավորումների գործունեության թափանցիկությունը և ժողովրդավարությունը երաշխավորող նոր օրենքների ընդունումը,
  • նոր ընտրական օրենսգրքի ընդունումը,
  • հանրային ունեցվածքը յուրացրած նախկին ու ներկա պաշտոնյաների կողմից հանրությանը փոխհատուցելու դիմաց նրանց նկատմամբ համաներման կիրառումը և հետագայում պետական պաշտոններ զբաղեցնելու արգելքը երաշխավորող օրենսդրական փոփոխությունները,
  • ուղիղ ժողովրդավարության մեխանիզմների պարզեցումը և ներդրումը,
  • անցումային արդարադատության կիրառումը։

Այս փոփոխությունները հրատապ են Հայաստանում քաղաքական կյանքը առողջացնելու և հաջորդ ընտրություններում արդեն գաղափարական-քաղաքական ընտրանքներ ձևավորելու առումով։

Մեր կուսակցությունն Ազգային ժողովում հանդես է գալու այս փոփոխությունների նախաձեռնողականության դիրքերից։ Դրա համար օգտագործելու է կառավարական լիազորություննները, կառավարման մանդատ չստանալու դեպքում՝ պատգամավորական լիազորությունները, իսկ եթե հանդիպի անելանելի դիմադրության՝ պատրաստ է կիրառել անհնազանդության և հանրային շարժումների գործիքակազմերը։

Այս դրույթների՝ գործողության մեջ մտնելուց հետո մենք պատրաստ ենք սատարել նոր արտահերթ ընտրությունների անցկացման նախաձեռնությանը և կողմ քվեարկել դրան։

Պատգամավորի՝ մեր կուսակցության յուրաքանչյուր թեկնածու պատասխանատվություն է ստանձնում այս օրակարգի իրականացման համար և պարտավորվում կուսակցության պահանջով վայր դնել մանդատը։

Նախաբանում նշված սահմանադրական կարգի վերջնական հաստատման համատեքստում մենք ունենք մեր սեփական պատկերացումները երկրի հետագա զարգացման հարցում և հանձն ենք առնում մեր բոլոր ուժերը ներդնել ստորև բերվող ուղղություններում հաջողության հասնելու համար։

Տնտեսություն

Պետության խնդիրն է չափավոր ներգործել տնտեսության վրա այնպես, որ ստեղծվի համընդհա­նուր բարեկեցության պետություն։ Այն ենթադրում է արդյունքի արդար բաշխում և հանրային պա­տաս­խանատվություն այն քաղաքացիների հանդեպ, որոնք իրենց համար արժանապատիվ կեն­սա­մակարդակ ապահովելու հնարավորություն չունեն։ Տնտեսությունը պետք է կառուցվի այնպես, որ հանգեցնի հանրային հարաբերությունների արդարության։

Կուսակցությունը սոցիալ-դեմոկրատական գաղափարախոսության արժեքների կրող է, ինչը են­թադ­րում է, որ սոցիալական արդարությունը, մարդու բարեկեցությունն ու մարդու իրավունքները գե­րագույն արժեքներ են: Այս արժեքների իրագործման համար անհրաժեշտ նախապայմաններն են մասնակցայնությունը և սոցիալական-շուկայական տնտեսությունը, որին պետությունը միջամտում է` նպա­տակ ունենալով իր քաղաքականություններով կանխել շուկայի ձախողումները և/կամ շտկել դրանք:

Մեր քաղաքականությունները լինելու են շրջադարձային և երկրի ամբողջ տարածքում հասցեագ­րելու են միջավայրային և ոլորտային մարտահրավերներ:

Հանրային կառավարման համակարգը, հանդիսանալով միջավայրը ձևավորող ամենաազդեցիկ գոր­ծոնը, արժանի է առանձնահատուկ ուշադրության: Ուստի մեր քաղաքականություններն այս ուղղու­թյամբ ծավալվելու են հանրային կառավարման համակարգի հետևյալ ուղղություններով․

  • հանրային կառավարման համակարգի բարեփոխումներ,
  • քաղաքականությունների ձևավորում, համակարգում և հաշվետվողականություն,
  • հանրային ծառայությունների մատուցում,
  • մարդկային ռեսուրսների կառավարում,
  • հանրային ֆինանսների կառավարում՝ ներառյալ պետական գնումներ:

Այս բոլոր ուղղություններով մասնակցային և ներառական սկզբունքներով ձևավորելու ենք փաս­տերի վրա հենված զարգացման քաղաքականություններ, որոնք հնարավորություն կտան երկրի սոցիալ-տնտեսական կյանքում պե­տու­թյան միջամտությունը դարձնել հնարավորինս հիմ­նա­վոր­ված ու արդյունավետ: Արդյունքում ունենալու ենք հանրային ռեսուրսների ձևավորման և օպտիմալ տե­ղա­բաշխման, քաղաքացիներին որակյալ հանրային ծառայությունների մատուցման հա­մակարգեր: Այս գործընթացներում ապահովելու ենք նաև թափանցիկություն և հաշ­վետ­վո­ղա­կա­նու­թյուն:

Մեր այս քաղաքականություններով արմատապես փոխելու ենք տնտեսության մեջ առկա խաղի կա­նոնները` վերացնելով կորզող բոլոր հաստատություններն ու գործիքները, որոնք մրցակցային ան­հա­վա­սար պայմաններ են ստեղծում:

Շուկան ապամենաշնորհելով և ստեղծելով խաղի հավասար կանոններ՝ հանրային և տնտեսա­կան քաղաքականությունների միջամտությամբ զարգացնելու ենք տնտեսության երկրորդային և երրոր­դային սեգմենտները՝ երկարաժամկետում նպատակադրելով զարգացնել նաև չորրորդային` բարձր տեխնոլոգիաների սեգմենտը: Այս ուղղությամբ մենք հեռանկար ունենք տնտեսական քա­ղա­քա­կա­նու­թյուններով նպաստել արդյունաբերության և ծառայությունների մեջ երկրի մրցակցային առա­վե­լու­թյունների բացահայտմանը և մրցունակության բարձրացմանը, այդ մրցունակ ուղղությունները թի­րախավորելով՝ հասնել տնտեսության կառուցվածքի վերափոխման՝ հանքարդյունաբերական-ագ­րա­րայինից դեպի արդյունաբերական, ծառայությունների և բարձր տեխնոլոգիաների տնտեսության:

Այս ուղղությամբ մեր քաղականություններն իրականացնելիս չենք առաջնորդվելու միայն պահի առաջնահերթություններով և գնահատելու ու հաշվի ենք առնելու նաև այդ գործողություnների ազ­դե­ցությունը հաջորդ սերունդների վրա: Տնտեսությունն այս գիտակցումով վերոգրյալ ուղ­ղու­թյուն­նե­րով զարգացնելուն զուգընթաց՝ հետ ենք մղելու մետաղական հանքարդյունաբերությունը, իսկ պե­տու­թյան զարգացման կարիքներից ելնելով՝ եզակի դեպքերում մետաղական հանքերի շա­հա­գոր­ծու­մն ամբողջովին լինելու է պետության հսկողության և կառավարման ներքո: Սակայն նույնիսկ այս դեպ­քե­րում այն չի իրականացվելու ի վնաս բնության և քաղաքացու կյանքի ու առողջ ապրելու իրավունքի: Այս հեռանկարի հիմքում նաև այն գիտակցումն է, որ ներկան ու ապագան երկրի ու քաղաքացու կյան­քը վտանգի տակ դնող տնտեսական քայլերը նպաստում են նաև արտագաղթին և սահմա­նա­փա­կում հայրենադարձությունը:

Գտնում ենք նաև, որ անարդար է հանքարդյունաբերությունը նույն դրույքաչափով հարկել, ինչ ար­դյու­նաբերության մյուս ենթաճյուղերը։ Ըստ էության, հանքարդյունաբերական ձեռնար­կու­թյուն­նե­րի կատարած աշխատանքը ոչ թե արդյունաբերական արտադրությունն է, այլ հանրությանը պատ­կա­նող ընդերքի հարստությունը արդյունահանելու ծառայությունը։ Համապատասխանաբար, այն պետք է հարկվի բացարձակապես այլ ռեժիմով՝ որպես հանրությանը մատուցվող ծառայություն։

Տնտեսության զարգացման խթան հանդիսացող տնտեսական և սոցիալական ենթակառուցվածք­ները լինելու են մեր ջանքերի կիզակետում: Ձգտելու ենք պատասխանատու և արդյունավետ հար­կաբյուջետային քաղաքականության միջոցով կրճատել պետական պարտքի բեռը, նվազեցնել ըն­թա­ցիկ ծախսերը և արդյունքում մեծացնել ֆիսկալ միջակայքը: Սա հնարավորություն կտա շեշ­տա­կի մեծացնել տնտեսական և սոցիալական ենթակառուցվածքներում պետության կողմից իրա­կա­նաց­վող կապիտալ ներդրումները: Սոցիալական ենթակառուցվածքների մասով պետությունն ունե­նա­լու է մեծ ներգրավվածություն` պարտադիր առողջության ապահովագրության համակարգի ներդրմամբ և դրա զարգացմանը անմիջական մասնակցություն ունենալու միջոցով: Սրա առնչու­թյամբ մեր տեսիլն է ներդնել առողջապահական, սոցիալական և կրթական համակարգեր, որոնք իրենց որա­կով չեն զիջի արևմտյան զարգացած երկրների նույնանուն համակարգերին:

Գյուղատնտեսության ոլորտի պետական քաղաքականության հիմքում պետք է ընկած լինի հան­րության պարենային անվտանգության հիմնահարցը՝ հաշվի առնելով նաև պատերազմի վերսկսման հավանականությունը։ Հայաստանում գյուղատնտեսությունը պետք է միտված լինի ստա­նալ բնական, էկոլոգիապես մաքուր արտադրանք՝ այն դարձնելով բրենդային քաղաքականություն։ Գյու­ղատնտեսական արտադրանքի ներմուծումը պետք է հասցնել նվազագույնի՝ այն փոխարինելով տե­ղում արտադրված որակյալ արտադրանքով։ Արտադրության ոլորտում, նաև պետական աջակ­ցու­թյամբ, պետք է աստիճանաբար կիրառել միջազգային լավագույն փորձառությունն ու նորագույն տեխ­նոլոգիաները, ոլորտում ծախսվող էներգիան փոխարինել արևային և վերականգնվող այլ էներ­գա­տեսակներով:

Ե՛վ տնտեսական, և՛ սոցիալական ենթակառուցվածքների գծով զարգացնելու ենք համագործակ­ցություն մասնավոր հատվածի հետ և կառուցելու ենք համակարգեր, որոնք վերոգրյալ ուղ­ղու­թյուն­ներով զարկ կտան տնտեսության զարգացմանը, ինչն էլ իր հերթին կբարձրացնի քա­ղա­քա­ցի­նե­րի կենսամակարդակն ու բարեկեցությունը: Այս գործընթացում, հաշվի առնելով ռեսուրսների սահ­մա­նափակ լինելը, պետական ներդրումները կիրականացվեն՝ ըստ դրանց ֆինանսատնտեսական և սո­ցիալական առավելագույն հատույց ստեղծելու կարողության:

Տնտեսության զարգացման գործում մեր գերխնդիրն է լինելու հավասար մրցակցային պայման­ներ ստեղծելով ապահովել կայուն և ներառական տնտեսական աճ, և այս գործընթացում հա­մապա­տաս­խան կարևորություն են ստանալու նաև գների կայունության խնդրի արդյունավետ իրագործումն ու ֆի­նանսական համակարգի զագացումը:

Սոցիալական քաղաքականություն

Սո­ցիա­լա­կան քաղաքականության նպատակն է բարեկեցության ցանկացած մակարդակում գտնվող քաղաքացու համար ապահովել բարեկեցության, մշա­կութային զարգացման, սոցիալական ապահովության ավելի բարձր մակարդակ տեղափոխվելու բո­լոր պայմանները։

Պետության սոցիալական քաղաքականության վերջնական թիրախը համընդհանուր բարեկեցու­թյան և հանրային համերաշխության պետության կայացումն է։ Համերաշխության ու սոցիալական պատասխանատվության մակարդակի իդեալ կա­րող է համարվել վիճակը, երբ աշխատունակ ցանկացած քաղաքացի իր աշխատանքով բա­րե­կե­ցիկ ապրելու հնարավորություն ունի, և այդ հնարավորությունից չօգտվելն իրեն պատիվ չի բերում, իսկ անաշխատունակներն ապրում են արժանապատիվ ու ապահովված։

Ընդհանրապես, կենսագործունեության որևէ փուլում դժվարությունների հանդիպած քաղաքա­ցի­ները պետք է զգան պետական հոգածությունը՝ իր հնարավորությունների ողջ ծավալով։ Գործ­նա­կա­նում դա կարող է դրսևորվել աշխատատեղերի ստեղծման արդյունավետ քաղաքականության վար­մամբ, աշխատունակ քաղաքացիների մասնագիտական վերապրոֆիլավորման հնա­րա­վո­րու­թյամբ, համընդհանուր բարեկեցությանն ուղղված ու աղքատության հաղթահարմանը միտված և ար­դյուն­քի արդար բաշխման՝ պետության վարած քաղաքականությամբ, և այլն։

Այս նպատակից ելնելով՝

  • ցածր եկամուտ ստացողները պետք է հարկվեն ցածր տոկոսադրույքներով,
  • ձգտելու ենք հարկման անհատական մոտեցման, որ քաղաքացիները հարկվեն տարբեր դրույքաչափերով՝ կախված առողջական վիճակից, խնամքին ունեցած անչափահասների կամ ծերերի թվից, այլ սոցիալական հանգամանքներից,
  • մշակելու ենք մեխանիզմներ, որոնց միջոցով ժողովրդի սեփականությունը հանդիսցող բնական ռեսուրսների օգտագործումից գալիք սերունդների համար կկուտակվի մասնաբաժին,
  • ներդնելու ենք բազմագործոն և ճկուն հարկային գոտիականություն և հասցեականություն՝ ապահովելու ազատ շուկայի պայմաններում տնտեսական ցածր մրցունակություն ունեցող տարածքների համաչափ զարգացումը, տնտեսությունից դուրս մնացած հանրույթների ներառումը։

Մեր երկրի կայացման և տնտեսության զարգացման գրավականը սոցիալապես պատասխանատու գործատուներ, արհմիություններ և պետություն  համագործակցությունն է, ընդ որում՝ նաև պետության արբիտրի դերի բարձրացումը:

Մենք նպատակ ունենք՝

  • նպաստել ոչ ֆորմալ/ինքնազբաղված աշխատողների ֆորմալ դաշտ տեղափոխվելուն՝ հնարավորություն տալով դառնալ հարկատուներ և օգտվել պետության կողմից տրամադրվող երաշխիքներից՝ կենսաթոշակ, առողջապահություն, մասնագիտացված և բարձրագույն կրթություն,
  • նպաստել աշխատողների ներկայացուցիչների (արհմիությունների) և գործատուների առավելագույն  ներգրավվածությանը աշխատանքային ոլորտի ռազմավարության մշակման գործում, այդ թվում՝  նվազագույն աշխատավարձի սահմանման, սպառողական զամբյուղի հաշվարկման ընթացակարգերում:

Նման ռազմավարությունը պետք է մշակվի միայն եռակողմ սոցիալական գործընկերության մակարդակով: Այսինքն՝ արհմիությունները յուրաքանչյուր տարի ներկայացնում են իրենց պահանջը՝ ըստ ոլորտների, նվազագույն աշխատավարձի  մասին և այլ պայմաններ: Գործատուները և պետությունը իրենց հերթին ներկայացնում են առկա հնարավորությունները և հստակ, ըստ ճյուղերի՝ կնքում կոլեկտիվ պայմանգրեր:

Գործող օրենսդրության և Հայաստանի Հանրապետության կողմից վավերացված  միջազգային  կոնվենցիաների համաձայն կոլեկտիվ պայմանգիրն ունի օրենքի ուժ:

Չնայած նրան, որ գործող համակարգը թույլ է տալիս այս ձևաչափը, սակայն պետք  է իրականացնել գործատուների միությունների և արհմիությունների կառուցվածքային օրենսդրական փոփոխություններ, սոցիալական քաղաքականության մեծ հատվածն իրականացնել կոլեկտիվ պայմանագրերի կնքման ուժով:

Մենք կարծում ենք, որ արհմիություններին կարելի է վերապահել աշխատանքային վեճերի լուծման այլընտրանքային արդյունավետ գործառույթներ, ինչպես նաև` աշխատանքային վեճերով և աշխատանքային հարաբերությունների պայմանների վերահսկողություն իրականացնող մարմնի դեր: Սրանով կթոթափվի  դատարանների և պետական տեսչական մարմինների բեռը, կիրականացվի աշխատողի սոցիալ-տնտեսական շահերի արդյունավետ սպասարկում:

Սա էապես կնպաստի աշխատավորական, սոցիալական, ապաքաղաքական շարժման ձևավորմանը, որն իր մասնակցությունը կունենա պետական քաղաքականության գործում՝ օրենքի շրջանակներում:

Այս ամենը անհնար կլինի առանց թափանցիկ, հաշվետու և ժողովրդավարական կառավարմամբ արհմիությունների։ Ուստի վերոնշյալ երեք սկզբունքների համար պետք է բարեփոխել ոլորտի օրենսդրությունը։

Կանանց սոցիալական պաշտպանվածություն

Պետությունը ժամանակավոր կարգավորիչ գործիքներ կիրառելու միջոցով կարող է լուծել սեռերի իրա­վահավասարության հարցը՝ այն իրավական ու հռչակագրային մակարդակից բարձ­րաց­նե­լով գործնական ու մշակութային մակարդակ։

Կանայք կատարում են մեծ քանակությամբ չվարձատրվող աշխատանք: Մասնավորապես՝ չվար­ձատրվող աշխատանքը ներառում է երեխաների և տարեցների խնամքը, տնային տնտեսու­թյու­նը, աշխատանքը խոհանոցում և այգում: Առաջարկում ենք չվարձատրվող աշխատանքը նույնպես նե­րառել ստաժի հաշվարկման մեջ, մասնավորապես` հաշմանդամություն ունեցող երեխայի և ծե­րե­րի խնամքի ժամանակահատվածը լիովին հաշվարկել որպես աշխատանքային ստաժ, այլ ոչ թե միայն դրա 10 տարին, ինչպես այն կարգավորվում է ներկայիս օրենսդրությամբ:

Գյուղաբնակ և բացառապես գյուղատնտեսությամբ զբաղվող կանանց սոցիալական իրավունք­նե­րի իրացման նպատակով իր հողատարածքը մշակող և ինքնազբաղված համարվող կանանց գե­րակշռող մեծամասնությունը զրկվում է երեխայի խնամքի նպաստ, ապա հետագայում` բարձր կեն­սա­թոշակ ստանալու իրավունքից: Այս խմբի կանանց համար հարկավոր է մշակել հարկ­ման օպտիմալ մեխանիզմներ, որպեսզի նրանց հնարավորություն տրվի՝ օգտվելու վերը նշված սո­ցիալական իրավունքներից:

Մինչև երեք տարեկան երեխա խնամող մայրերի 83%-ը, որոնք կարող են նշանակալիորեն ընդլայնել աշխատուժը ողջ տնտեսության մակարդակով, չեն վերադառնում աշխատանքի՝ պատ­ճա­ռա­բանելով երեխայի խնամքի այլընտրանքային տարբերակների բացակայությունը։

Անհրաժեշտ է կարճաժամկետ հատվածում Երևանի և Հայաստանի խոշոր համայնքերում անհա­պաղ նախաձեռնել ու իրականցնել վաղ մանկության խնամքի ծառայությունների ներդրման ծրա­գիր՝ նախադպրոցական հաստատությունների ծառայությունների ընդլայնման միջոցով։

Կանանց սոցիալական պաշտպանվածությունը չի սահմանափակվում միայն վերը նշված դրույթներով, և հետագայում մեր կողմից մշակվող քաղաքականություններում ընդգրկվելու են այլ ծրագրեր։

Երիտասարդական քաղաքականություն

Ա. Երիտասարդական քաղաքականության ոլորտում

Թափանցիկ, հասկանալի, հասանելի և արդյունավետ երիտասարդական քաղաքականության մշակում եւ գործարկում, որը նախագծված է երիտասարդների համար, երիտասարդների կողմից եւ հաշվի առնելով երիտասարդների պատկերացումները՝ իրենց եւ երկրի ապագայի մասին՝ հիմվելով երիտասարդահեն զարգացման և ուղիղ ժողովրդավարության սկզբունքների վրա:

Երիտասարդական քաղաքականությունը.

  • պետք է կառուցվի երիտասարդների կարիքների ուսումնասիրման, խորքային վերլուծության եւ փաստարկված հենքի վրա մշակված լուծումների վրա: Այն պետք է հոգա երիտասարադների կարիքները և առավելագույն պայմաններ ապահովի նրանց ներուժի կիրառման եւ ինքնաիրականացման համար,
  • պետք է հիմնված լինի սոցիալական արդարության և ներառականության սկզբունքների հիման վրա: Քաղաքականությունները և ծրագրերը պետք է լինեն առավելագույնս ներառական և հասնեն առավել խոցելի սոցիալական խմբերին,
  • պետք է իրականացնի տաղանդների կառավարման արդյունավետ ծրագրեր: Մեծ ստեղծագործական, մտավոր և գիտական ներուժ ունեցող երիտասադները պետք է ստանան լիարժեք պետական աջակցություն՝ իրենց ինքնաիրականացման ապահովման համար,
  • պետք է մոտիվացնի երիտասարդին՝ ներգրավվելու քաղաքական և քաղաքացիական գործընթացներին, բարձրացնի տեղեկացվածության մակարդակը երկրում առկա խնդիրների ու դրանցով զբաղվող նախաձեռնությունների մասին, նպաստի իրավագիտակցության բարձրացմանը,
  • պետք է նպաստի երիտասարդների ազգային և միջազգային շարժին ու շարժունակությանը։ Երիտասարդներին պետք է տրվեն շփվելու, փորձի փոխանակման եւ համագործակցության հնարավորություններ՝ Հայաստանում և արտերկրում իրականացվող ծրագրերին մասնակցության, նման ծրագրերի նախաձեռնման ու իրականացման միջոցով,
  • երիտասարդների համար պետք է ապահովի արժանավայել վարձատրվող և ինքնազարգացմանն ու ինքնաիրականացմանը նպաստող աշխատանք ստանալու կամ ստեղծելու հնարավորություն: Երիտասարդների համար պետք է մշակվեն և գործարկվեն մասնագիտական կողմնորոշման արդյունավետ համակարգեր, ինչպես նաև առաջին աշխատանքային փորձի հնարավորություններ ապահովող ծրագրեր,
  • երիտասարդների համար պետք է ապահովի մասնագիտացման և վերամասնագիտացման ապահովման մեխանիզմներ՝ ի դեմս ցկյանս ուսուցման (life long learning) և համընդգրկուն ուսուցման (life-wide learning) ու այլ համակարգերի,
  • պետք է ուղղված լինի Հայաստանի բոլոր համայնքների և երիտասարդական խմբերի համաչափ ու ներդաշնակ զարգացմանը. պետք է վերացվեն մայրաքաղաքի և մարզերի, կենտրոնական բնակավայրերի և ծայրամասերի, քաղաքի և գյուղի հնարավորությունների ու ենթակառուցվածքների միջև առկա ծայրահեղ տարբերությունները,
  • պետք է լինի մասնակցային. երիտասարդները պետք է պատրաստվեն և հնարավորություններ ստանան մասնակցելու իրենց հետ կապված բոլոր որոշումների կայացման գործընթացներին: Հատուկ պետք է խրախուսվեն երիտասարդական տարբեր տիպի խորհուրդները, ուսանողական և դպրոցական ինքնակառավարման մարմինները, պետք է ապահովվի դրանց ապաքաղաքական, արդյունավետ ու թափանցիկ աշխատանքը, ինչպես նաև խթանվեն ժամանակակից, նորարական և երիտասարդներին առավել մոտիվացնող նոր մասնակցության հնարավորություններ ու ձևաչափեր,
  • պետք է լինի թափանցիկ և վերահսկվող: Բոլոր պետական քաղաքականություններն ու ծրագրերը պետք է գործեն առավելագույնս թափանցիկ և մասնակցային կառավարման սկզբունքների համաձայն: Պետք է մշակվեն և գործարկվեն միջոցների ծախսման վերահսկման ու ծրագրերի արդյունավետության գնահատման հստակ համակարգեր:

Բ. Երիտասարդական ծրագրեր և այլ աշխատանք երիտասարդների հետ

Պետական երիտասարդական ծրագրերն ու միջգերատեսչական համագործակցության մեխանիզմները և ենթակառուցվածքները պետք է ապահովեն երիտասարդների համակողմանի ու ներդաշնակ զարգացման բազմաբնույթ ծրագրեր, որոնք կնպաստեն նրանց ներուժի իրագործմանը, բարեկեցությանը և երջանիկ ապագայի ապահովմանը:

Երիտասարդական ծրագրերն ու աշխատանքը.

  • պետք է օգնեն երիտասարդներին ներդաշնակ կերպով զարգացնելու իրենց հոգևոր, ինտելեկտուալ, էմոցիոնալ ու ֆիզիկական դաշտերը և կառուցել աշխարհընկալման արդյունավետ մոդել, որը թույլ կտա ճշգրիտ կողմնորշվել, որոշել առաջնայնություններ, ինչպես նաև՝ դնել ու հասնել իրենց նպատակներին,
  • պետք է նպաստեն երիտասարդների տնտեսական հզորացմանն ու ֆինանսատնտեսական անկախությանը: Երիտասարդների համար առանձնահատուկ կարևորության խնդիր է ճիշտ մասնագիտական կողմնորոշումը և տնտեսական ոլորտում ակտիվ մասնակցության հնարավորությունների դաշտի առկայությունը: Երիտասարդներն այստեղ ունեն լրջագույն ներուժ, որի իրացման պարագայում ոչ միայն կապահովեն իրենց անձնական բարեկեցությունը, այլև կնպաստեն երկրի թռիչքային զարգացմանը,
  • պետք է Հայաստանի բոլոր մասերում ապահովվեն երիատասարդների որակյալ ժամանցի հնարավորությունները: Այստեղ ևս պետք է լրջագույն ուշադրություն դարձվի երկրի անհամաչափ զարգացմանը այս տեսանկյունից և հատուկ ծրագրերով ապահովվի մարզերի, ու հատկապես գյուղական շրջանների ենթկառուցվածքների և ծրագրերի հզորացումը,
  • պետք է նախագծվեն ու գործարկվեն նորարարական մեխանիզմներով և հաշվի առնելով աշխարհի տարբեր երկրների առաջատար փորձը: Ծրագրերը պետք է հաշվի առնեն ներկայումս Հայաստանում և գլոբալ մակարդակում ընթացող տրանսֆորմացիոն գործընթացներն ու դրանց միտումները և չհիմնվեն նախկինում իրենց անարդյունավետությունը բազմիցս ապացուցած ռեակտիվ, պրոբլեմ լուծելու վրա հիմնված մոտեցումների վրա,
  • պետք է ամեն կերպ խթանվեն միջսերնդային համերաշխությունն ու փոխհամագործակցությունը: Նախկին իրողությունների վրա հիմնված մեծահասակների գիտելիքի ու փորձի մոնոպոլ տիրապետման մոդելը պետք է փոխարինվի գիտելիքների և փորձի միջսերնդային փոխանակման պրակտիկաներով: Եվ պետք է մշակվեն ու իրականացվեն համատեղ զարգացման օրակարգեր և ծրագրեր, որտեղ ներգրավված կլինեն առնվազն երեք սերունդների ներկայացուցիչներ,
  • պետք է իրականացվեն՝ հիմնվելով որակի հստակ չափանիշների վրա, և ըստ այդմ՝ պետք է մշակվեն ու գործարկվեն երիտասարդների հետ աշխատանքի արհեստավարժ և որակյալ մասնագետների պատրաստման մեխանիզմներ,
  • պետք է հիմնված լինեն ռազմավարական պլանավորման հստակ գործընթացների վրա: Պետք է զարկ տրվի երիտասարդական ոլորտի տարբեր բնույթի ռազմավարական մշակումների հարթակների ձեւավորմանը, որոնք կմշակեն զարգացման հստակ սցենարներ, մոդելներ ու չափորոշիչներ,
  • պետք է հաշվի առնեն և առանձնահատուկ կարևորություն տան ինֆորմացիոն հասարակարգի իրողություններին: Նախկին ինդուստրիալ համակարգի մնացուկային մոտեցումներն ու ծրագրային դրույթները պետք է ենթարկվեն կոշտ վերանայումների և թարմացումների, հարմարեցվեն ապագայի մարտահրավերների լուծմանը,
  • պետք է միտված լինեն երիտասարդների հոգևոր ու մշակութային զարգազմանը, նպաստեն երիտասարդների շրջանում առողջ ապրելակերպի խթանմանը՝ ներառյալ վնասակար սովորույթների մասին իրազեկումը,
  • պետք է դիտարկեն երիատասարդական խնդիրները համայն հայության տեսանկյունից: Երիտասարդական ծրագրերում հատուկ ուշադրություն պետք է դարձվի սփյուռքահայ երիտասարդների հետ համագործակցային մեխանիզմների ձևավորմանը, ինչպես նաև Սփյուռքի բոլոր սերունդների ներկայացուցիչների մասնագիտական ու փորձագիտական ներուժի կիրառմանը՝ Հայաստանում և Հայաստանից դուրս երիտասարդական ծրագրերի կազմակերպման գործընթացներում:

Կրթություն

Կրթությունն անհատի, հասարակության և պետության շահերից բխող գործընթաց է՝ ուղղված ազգային և համամարդկային արժեքների ու գիտելիքների փոխանցմանը սերունդներին և դրանք կրող, հայրենիքի ու մարդկության համար պատասխանատու, ազատ, ստեղծագործող, բարոյական,  նախաձեռնող անհատի և քաղաքացու ձևավորմանը, որն իր հերթին միտված է ապահովելու հանրության սոցիալական առաջընթացը:

Կրթության հիմնական առաքելությունն է.

  • ապահովել յուրաքանչյուր անհատի ազատ, կայուն և շարունակական զարգացման համար առավելագույն նպաստավոր պայմաններ և հավասար հնարավորություններ,
  • դաստիարակության և ուսուցման միջոցով նպաստել մարդու մտավոր, հուզական և կամային կարողությունների ներդաշնակ զարգացմանը,
  • սերունդներին փոխանցել մարդկության փորձն ու մշակութային ժառանգությունը, որոնք  հիմք են հանդիսանում հասուն մարդու և արժանապատիվ քաղաքացու ձևավորման ու զարգացման համար։

Որակյալ կրթության ապահովման սկզբունքները

  • Պետության և հասարակության զարգացման նպատակով պետությունն ապահովում է կրթության և գիտության համար բյուջեի առնվազն 4,5%-ի չափով ֆինանսավորում,
  • պետությունը դիտարկում է կրթության ու գիտության զարգացումը որպես հասարակության և պետության զարգացման հիմնական խթան ու շարժիչ ուժ, ուստի դրանց զարգացումը հանդիսանում է ազգային անվտանգության հայեցակարգի մաս,
  • պետությունն ապահովում է ուսումնական հաստատության ապաքաղաքականացված և ինքնավար լինելը` ծրագրի որոշման, մեթոդաբանության ձևակերպման, կրթական պրոցեսի կառավարման և սեփական հայեցողությամբ հաստատության բյուջեն տնօրինելու տեսանկյունից,
  • ուսումնական հաստատության բյուջեն և ծախսերը կառավարվում են բաց և թափանցիկ սկզբունքներով, որոնց ապահովումը թերանալու պարագայում սահմանվում է պատասխանատվություն,
  • պետությունը երաշխավորում է կրթության համակարգի ներառականությունը, բոլորի համար հավասար հնարավորությունները։

Հանրակրթություն

Կրթությունը նպատակաուղղված է լուծելու երկու խնդիր` ձևավորել անհատ, որը կունենա բարոյական՝ ճշմարիտի, գեղեցիկի և բարու վրա հիմնված իդեալներ, և որն ունակ կլինի  գործնական քայլերի՝ հանուն այդ իդեալների կյանքի կոչման ու պահպանման:

Գիտության սրընթաց զարգացման ու տեղեկատվական հոսքերի արագության պայմաններում գիտական պատկերացումների և տեխնոլոգիաների անընդհատ նորացումը առաջ է բերում դրա մեջ ազատ կողմնորոշվելու խնդիր: Այն լուծվում է ոչ թե գիտելիքների քանակական կուտակման միջոցով, այլ որակապես՝ համապատասխան ընդունակությունների զարգացման միջոցով:

Ժամանակակից կրթության խնդիրն է յուրաքանչյուր անհատի մոտ ձևավորել անծանոթ իրավիճակում կողմնորոշվելու, ինքնուրույն ու անկաշկանդ գործելու ընդունակություն, որի դրսևորումներն են․

  • քննարկան մտագործունեության օգնությամբ դատողությունների ձևավորումն ու որոշումների ընդունումը,
  • մշակութային ճանաչման ու ճաշակի ձևավորման արդյունքում աշխարհի գեղագիտական ընկալումն ու վերապրումը,
  • կամային ընդունակությունների և ստեղծագործական երևակայության զարգացման միջոցով սեփական նախաձեռնությունների հետևողական իրագործումը:

Կրթության բովանդակությունը և մեթոդաբանությունը միտված է հիմնվել ազատության սկզբունքի վրա և ձևավորվել ազատ ստեղծագործական մթնոլորտում՝ կաշկանդված չլինելով ամենօրյա գործունեությունը թելադրող և վերահսկող ծրագրերից, ուսումնական պլաններից, դասագրքերից ու տեսուչներից:

Կրթության չափորոշիչները, ծրագիրը, ուսումնական պլանը և դասագիրքը, ինչպես և դասավանդման մեթոդները, դասի, մեկ ուսումնական օրվա, շաբաթվա, տարվա և ամբողջ դասապրոցեսի կազմակերպումը պետք է հիմնվեն երեխայակենտրոնության սկզբունքի վրա և համապատասխանեն երեխայի՝ առողջ և ներդաշնակ ձևավորման պահանջին:

Կրթությունը պետք է հիմնվի նաև հավասար հնարավորությունների սկզբունքի վրա և կախված չլինի ծնողի նյութական հնարավորություններից ու երեխայի ընդունակություններից:

Մանկավարժի ստեղծագործական ազատությունը, ուսումնական ծրագրերի և դասավանդման մեթոդների երեխայակենտրոնությունը  և երեխաների՝ ծնողների աշխարհայացքին համապատասխանող որակյալ կրթություն ստանալու հավասար հնարավորությունները հանդիսանում են ժամանակակից կրթահամակարգի ձևավորման երեք կարևորագույն սկզբունքները:

Կրթության «Ոսկե եռանկյուն»

ԵՐԵԽԱ – ԾՆՈՂ – ՈՒՍՈՒՑԻՉ

Որտեղ երեխան պաշտպանված է՝

  • նյութական կամ այլ պատճառներով որակյալ կրթությունից զրկվելու վտանգից,
  • որևէ խտրականությունից՝ առողջական, սոցիալական, ազգային, կրոնական կամ այլ,
  • այնպիսի կրթական միջավայրում հայտնվելու հնարավորությունից, որտեղ նրա հոգեկան և ֆիզիկական առողջությունը կարող է լինել վտանգված։

Որտեղ երեխան ունի՝

  • որակյալ, ժամանակակից աշխարհի պահանջներին ու արդի չափանիշներին բավարարող կրթություն ստանալու իրավունք ու բարեկեցիկ կենսապայմաններ ստեղծելու համար բավարար հմտություններ ու անձնային հատկանիշներ զարգացնելու հնարավորություններ,
  • ինքնադրսևորվելու և ստեղծագործելու համար բարենպաստ միջավայր,
  • անվճար սնունդ 1-4-րդ դասարաններում (հետագայում անվճար սնունդով պետք է ապահովված լինեն բոլոր երեխաները),
  • իր ունակություններին ու հետաքրքրություններին համապատասխան առարկայական, սպորտային ու մշակութային առանձին ուղղություններով զարգանալու համար արտադպրոցական անվճար խմբակներ հաճախելու իրավունք,
  • կրթության համար պետությունից ստացվող ֆինանսավորում՝ անկախ դպրոցի պետական կամ մասնավոր կարգավիճակից։

Որտեղ ծնողը պաշտպանված է՝

  • դրամահավաքներից,
  • երեխային կրկնուսույցի մոտ տանելուց,
  • երեխայի հետ կամ փոխարեն դաս անելուց,
  • քաղաքական կամ որևէ այլ տեսակի պարտադրանքներից՝ պայմանավորված երեխայի տվյալ ուսումնական հաստատությունում սովորելու փաստի հետ։

Որտեղ ծնողն ունի՝

  • կրթական հաստատության կառավարմանը մասնակցելու իրավունք և հնարավորություն,
  • իրավունք՝ պետությունից ակնկալելու իր երեխայի համար որակյալ կրթության և անձնային զարգացման համար առողջ միջավայրի ու հնարավորությունների ապահովում,
  • երեխային մինչև ժամը 18:00 դպրոցում թողնելու իրավունք և հնարավորություն,
  • իր երեխայի համար սեփական պատկերացումներին համապատասխան ուսումնական հաստատություն ընտրելու հնարավորություն և պետական ֆինանսավորում՝ անկախ դպրոցի կարգավիճակից։

Որտեղ ուսուցիչը պաշտպանված է՝

  • վերադասի ճնշումներից ու թելադրանքից,
  • քաղաքական, կրոնական և այլ կողմնակի ազդեցություններից։

Որտեղ ուսուցիչն ունի՝

  • սոցիալական երաշխիքներ և արժանապատիվ աշխատավարձ ստանալու իրավունք,
  • 7 տարին մեկ ֆինանսավորվող ակադեմիական արձակուրդ,
  • ստեղծագործական ազատություն՝ երեխաների անհատական կարիքներին համապատասխան մոտեցումների և մեթոդների ընտրության հարցում,
  • դպրոցի կառավարմանը ուղղակիորեն մասնակցելու իրավունք։

Եւ վերջապես, ուսումնական հաստատությունը պաշտպանված է՝

  • քաղաքական կամ որևէ այլ տեսակի ճնշումներից,
  • պաշտոնեական կամայականություններից,
  • քաղաքական և կրոնական քարոզչությունից։

Ուսումնական հաստատությունն ունի՝

  • ինքնավարություն, սեփական կարգավիճակը և կառավարման ձևը որոշելու իրավունք,
  • ստեղծագործական ազատություն՝ իր տեսակը, մանկավարժական ուղղվածությունը և մեթոդները որոշելու հարցում,
  • պետական ֆինանսավորում՝ անկախ կարգավիճակից,
  • գյուղերում կրթական, մշակութային և համայնքային կենտրոն լինելու համար անհրաժեշտ պետական օժանդակություն,
  • սեփական ուժերով մանկավարժներ վերապատրաստելու իրավունք։

Նախնական եւ միջին մասնագիտական կրթություն

Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման ներկա փուլում էական նշանակություն ունեն մասնագիտական որակյալ կրթությունն ու ուսուցումը: Դրա ապահովումն ու մատչելիությունը երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման, աղքատության ու անհավասարության մեղմման կարևորագույն գործոններից են:

Մասնագիտական կրթության և ուսուցման ոլորտի զարգացման քաղաքականությունն ուղղված է անհատի ինքնության գիտակցմանն ու արժևորմանը նպաստող որակների զարգացմանը, աշխատաշուկայում մրցունակ մասնագետի պատրաստմանը, համամարդկային արժեքների վրա խարսխված, թափանցիկ, հաշվետու և ժողովրդավարական կրթական համակարգի զարգացմանը, անհատական արժեքների ձևավորման համար օրինակ հանդիսանալուն և նպաստավոր միջավայր դառնալուն:

Երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման և ներդրումային լայնածավալ ծրագրերի իրականացման պայմաններում համապատասխան կադրերի ապահովումը, ինչպես նաև փոքր ու միջին բիզնեսի զարգացումը նոր խնդիրներ ու պահանջներ են առաջադրում նախնական և միջին մասնագիտական կրթության համակարգում: Տարեցտարի մեծանում է հատկապես նախնական և միջին մասնագիտական կրթությամբ մասնագետների պահանջարկը` մասնավորապես ծառայությունների մատուցման, սոցիալական և տնտեսական ոլորտներում:

Մասնագիտական կրթության և ուսուցման (ՄԿՈՒ) ոլորտի զարգացումը պայմանավորված է հետևյալ գործոններով․

  • երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման միտումներով,
  • աշխարհում տեղի ունեցող գիտատեխնիկական արագընթաց փոփոխություններով,
  • աշխատաշուկայի պահանջարկի ձևավորվամբ,
  • գյուղական համայնքների երիտասարդության համար կրթության մատչելիության ապահովմամբ,
  • կարողությունների և ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմամբ:

ՄԿՈՒ ոլորտի կարևորագույն խնդիրներից է կրթության որակի բարձրացումը՝ ապահովելով համակարգի արդյունավետ գործունեությունը՝ քաղաքացիների` իրենց ձգտումներին և ընդունակություններին համապատասխան կրթություն ստանալու հավասար պայմաններում:

ՄԿՈՒ ոլորտի զարգացման հիմնական խնդիրներն են,

  • բացառիկ նվաճումներին միտված ծրագրերը խրախուսող ներդրումային քաղաքականության մշակում,
  • բարեփոխումներն առաջնորդելու կարողությունների հզորացում,
  • հանրությանն անմիջական հաշվետվողականության և թափանցիկության բարձրացում,
  • կրթության բովանդակության և չափորոշիչների բարելավում,
  • դասավանդող կադրերի և կառավարման աշխատակազմի կարողությունների հզորացում,
  • համակարգի ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ,
  • միջազգային ցանցերում մասնակցության ընդլայնում,
  • կրթական ծրագրերի համապատասխանեցում սոցիալ-տնտեսական զարգացման պահանջներին,
  • ուսուցման կարճաժամկետ ծրագրերի մշակում և ներդրում,
  • մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների մասնակցություն մեծահասակների կրթության կազմակերպման ու իրականացման գործում:

ՄԿՈՒ ոլորտում սոցիալական գործընկերության լիարժեք ձևավորումը, գործատուների ներգրավումը և ակտիվ մասնակցությունը համակարգի կառավարման աշխատանքներում կնպաստի այդ ոլորտի բարեփոխումների արդյունավետ իրականացմանը և զարգացմանը, մասնավորապես՝ արագ արձագանքելու զարգացող տնտեսության որոշ ճյուղերի պահանջներին:

Անհրաժեշտ են նաև արդյունավետ միջազգային համագործակցության զարգացման մեխանիզմներ` այլ երկրների նմանատիպ ուսումնական հաստատությունների հետ կապ հաստատելու նպատակով: Նման համագործակցությունը հնարավորություն է տալիս համադրել և բարելավել ձեռք բերված արդյունքները` դրանք համապատասխանեցնելով միջազգային չափանիշներին:

Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող անձանց համար ՄԿՈՒ մատչելիության աստիճանի շարունակական բարձրացում:

Մեծահասակների կրթություն

Մենք գտնում ենք, որ մեծահասակների կրթությունը հիմնարար պայման է ժողովրդավարությունը զարգացնելու, կենսունակ քաղաքացիական հասարակության բարեկեցությունը ապահովելու և առաջընթացը ակտիվացնելու, ինչպես նաև քննադատական մտածողությանն ու հզորացմանը աջակցելու համար: Անհրաժեշտ է դիտարկել և պետության դրական պարտավորություն սահմանել մեծահասակների համար կայուն կրթական բազամազանության ապահովումը, այդ թվում՝ տարրական հմտությունից մինչև լեզվի ուսուցում, մշակութային և ժամանցային դասընթացից մինչև մասնագիտական ուսուցում, ընտանեկան կրթությունից մինչև առողջապահություն: Մեծահասակաների կրթության գործընթացում անհրաժեշտ է մեկտեղել ֆորմալ և ոչ ֆորմալ կրթական համակարգերի առավելությունները՝ տալով նոր հնարավորություններ, ուղի հարթելով զարգացման և ինքնակրթման համար, օգնելով մեծահասակներին/ծնողներին/ երեխաների հետ շփումներում, ակտիվացնելով մարդկանց քաղաքացիական մասնակցությունը, ստեղծագործական ու մշակութային ակտիվությունը։

Մեծահասակների կրթության ապահովումը նպատակ ունի նպաստելու համընդհանուր բարեկեցությանը՝ օրինակ՝ վաղ տարիքում չստացած կրթության պակասը լրացնելով, որը կարող է էապես նպաստել և ակտիվացնել մեծահասակների հանրային ներգրավվածությունը հասարակական կյանքի, որոշումների կայացման գործընթացում: Պետությունը պետք է սահմանի, խթանի և հետամուտ լինի ցկյանս ուսումնառության մեխանիզմների ապահովմանը, շարունակական բարելավմանը և զարգացմանը։

Գիտություն

Գիտության համակողմանի և խորքային զարգացումը մարդու, հասարակության, պետության առաջընթացն ապահովող երաշխիք է: Սակայն պետական քաղաքականության և գիտության շահերը ոչ միշտ են մեկտեղվում, օրակարգերը՝ համընկնում. գիտությունը երկարատև և հեռակա ծրագիր է ենթադրում, այն չի կարող պետության հավերժ կցորդը և անկամ ծառան լինել: ՔՈ ՍԴԿ-ն համարում է, որ արժեքավոր նվաճումներ ունենալու համար պետությունը պետք է հնարավորինս ավելացնի գիտության ֆինանսավորումը և, ընդսմին, վերանայի իր սահմանափակող դերը, թույլ տա գիտությանը և գիտնականներին ունենալու իրենց տեսիլը, փորձի խրախուսել ինքնավարությունը:

Գիտության քաղաքականությունը

Վարչահրամայական ապարատի ուռճացման և ավտորիտար մոտեցումների պատճառով պետական միջոցներից սնվող գիտությունը Հայաստանում հայտնվել  է ճահճացած վիճակում: Իշխանություն ունեցած վարչակազմերի և վերջիններիս հարող հաստատությունների հետադեմ աշխարհայացքը ու արժեհամակարգը զգալի չափով ներթափանցել են ակադեմիական միջավայր։ Մասնավորապես՝ օկուպացիայի են ենթարկվել հումանտիտար և հասարակական ոլորտի մի շարք գիտակարգեր, վախի, հարմարվողականության գիրկը նետվել գիտաշխատողների սերունդներ, որոնք հետագայում վերարտադրել են պաշտոնական դիրքից թելադրվող չափորոշիչները չքննադատելու, չփոփոխելու միտումը:

Ի՞նչ անել․

Մշակել բնական ու տեխնիկական, հումանիտար ու հասարակական գիտությունների համար առանձին մոտեցումներ։ Ֆինանսավորումը բաշխելիս առաջնորդվել հետևյալ սկզբունքով․ հումանիտար և հասարակական գիտակարգերը դուրս բերել բնական և տեխնիկական գիտությունների ստվերից, չխոչընդոտել տեսական-քննադատական բազմակերպ դպրոցների ստեղծումն ու զարգացումը:

Գիտության և կրթության միջև կապը պահպանվում է ակադեմիական ոլորտում մշակված արժեքային կաղապարների փոխանցմամբ բարձրագույն ուսումնական միջավայր: Այս երկու բնագավառի միջև պետք է հաստատվի անմիջական կապ. մի կողմից բուհերի ամբիոնները պետք է դառնան միջբնագավառային գիտական լաբորատորիաներ, մյուսից՝ գիտական հաստատությունները պետք է ակտիվ կապի մեջ լինեն Կրթության և գիտության նախարարության հետ և առաջարկներ անեն կրթական ծրագրերը կազմելիս:

Օտարալեզու գիտական գրականության ձեռքբերումն ու թարգմանությունը հրատապ և անհրաժեշտ է: Ոլորտի շահառու խմբերի հետ քննարկումներն ու խորհրդակցությունները հնարավորություն կտան գնահատելու և արձանագրելու կարիքները և փուլ առ փուլ ապահովելու դրանց բավարարումը: Մյուս կողմից էլ, հայաստանյան գիտության նպատակներից մեկը ուժեղ և արժանի գիտություն ստեղծելն է, որից միջազգային գիտական համայնքն էլ վերցնելու մի բան ունենա։

Գիտության ֆինանսավորման համակարգը

Գիտության ոլորտի պետական ֆինանսավորման ծավալները 2011- 2015 թվականներին բացարձակ արժեքով աճել են` 9 433 092.7 հազար ՀՀ դրամից մինչև 13 922 121.3 հազար ՀՀ դրամ` կազմելով համախառն ներքին արդյունքի համապատասխանաբար 0.25 – 0.28 տոկոսը (ըստ Հայաստանի Հանրապետության ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների): Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեության ֆինանսավորման հիմնական ձևը բազայինն է, որին հատկացվում է պետական ֆինանսավորման տարեկան ծավալների միջինում 72 տոկոսը: Վատ վարչարարության պայմաններում բազային ֆինանսավորումը հնարավորություն է ընձեռում մարդկանց նեղ խմբերին կառավարման լծակները իրենց ձեռքը վերցնել, փակ շրջանակում որոշումներ կայացնել ու դրանք իրացնել:

Ի՞նչ անել․

Անհրաժեշտ է հիմնարկների բոլոր գիտաշխատողներին ներգրավել հայեցակարգերի մշակման և ռեսուրսների  բաշխամանն առնչվող որոշումների կայացման մեջ, սահմանել ընդհանուր ժողովների կարգ։

Գիտաշխատողի գործունեությունն է պայմանավորում ինստիտուտի գոյությունը: Գիտության ոլորտում թեմատիկ ֆինանսավորման ավելացումը  կչեզոքացնի գիտաշխատողի կախվածությունը հաստատությունների ղեկավարությունից, կբալանսավորի բազային ֆինանսավորումը:

Տրամադրված նյութական միջոցների արդար և թափանցիկ բաշխումը և դրա նկատմամբ հասարակական վերահսկողությունը կշտկեն իրավիճակը: Սույնից բխում է «Գիտական եւ գիտատեխնիկական գործունեության մասին», «Հիմնադրամների մասին»,  «Պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքների, ինչպես նաև իրավական ակտերի և ինստիտուտների ներքին կանոնադրությունների վերանայում․ գիտական հիմնարկներում որոշումների կայացումը դարձնել բաց ու մասնակցային, չհարկել գիտական-հետազոտական ծրագրերի համար հատկացվող գրանտերը, ընդհանուր գիտական դաշտի հարկերի թեթևացում, ՊՈԱԿ-ների կարգավիճակի վերանայում՝ տնտեսական գործունեություն ծավալելու թույլտվությամբ և այլն։

Գիտական և գիտատեխնիկական գործունեություն իրականացնող կազմակերպությունները հաճախ ունեն շենքային անբարենպաստ պայմաններ, նյութատեխնիկական մաշված բազա, տասնամյակներ ի վեր համալրման կարիք ունեցող գրադարանային ռեսուրսներ, աշխատանքային անբավարար միջավայր: Նախնական փուլում միջոցների զգալի մասն ուղղել այս բացերի լրացմանը, որպեսզի հետագայում գիտաշխատողներն պատշաճ աշխատանքային պայմաններում կարողանան ձեռք զարկել վերը նշված խնդիրների լուծմանը։

Առողջապահություն

Ընդհանուր դրույթներ.

  • Առողջապահության զարգացման ողջ ծրագիրը հիմնվում է մեկ աշխատանքային բանաձևի վրա՝ «փուլ առ փուլ, ոլորտ առ ոլորտ»: Քանի որ մեր առողջապահական համակարգը չի ձևավորվում զրոյից, չի կառուցվում դատարկ շինհրապարակում, այլ պետք է վերակառուցվի և վերանորոգվի արդեն աշխատող, որոշակի կառուցվածք ունեցող համակարգի ներսում, ապա միակ տարբերակը, որը կլինի արդյունավետ ու չի տանի ընդհանուր կոլապսի՝ «փուլ առ փուլ, ոլորտ առ ոլորտ» կառուցումն է, երբ մի ոլորտում իրականացվող մոդերնիզացիան չի խանգարի մյուս ոլորտների աշխատանքին, և հակառակը:

Նախագծեր

  1. Բոլոր հիվանդությունների և համախտանիշերի համար պետք է մշակվեն ախտորոշիչ և բուժական գործելակարգեր: Աշխատանքը պետք է իրականացվի բժշկական նեղ մասնագիտական ասոցիացիաների և բժշկական համալսարանի ամբիոնների աջակցությամբ: Վերջնարդյունքը կլինեն ապացուցողական բժշկության վրա հիմնված ուղեցույց-գործելակարգերը: Դրանք կտրամադրվեն բոլոր բժիշկներին ու բժշկագիտության զարգազմանը համընթաց պարբերաբար կթարմացվեն:
  2. Առողջապահության ոլորտի բոլոր մասնագետները պարտադիր պետք է անցնեն որակավորման քննություն: Քննական նյութը պետք է լինի ապացուցողական բժշկության վրա հիմնված գործելակարգերի իմացությունը: Քննությունը պետք է լինի թեստային-համակարգչային՝ կազմված բժշկական որակավորման՝ աշխարհի լավագույն քննական թեստերի նմանությամբ (ԱՄՆ, Կանադա և այլն):
  3. Մասնավոր ապահովագրական ընկերությունների հետ մեկտեղ պետք է հիմնվի պետական ապահովագրական մարմին: Պետական ապահովագրությունը պետք է լինի համընդհանուր և պարտադիր: Ապահովագրության համար սոցիալական յուրաքանչյուր խումբ կվճարի իր կարողությունների չափով: Սկզբնական շրջանում պետական ապահովագրությունը կծածկի առողջական խնդիրների այն մասը, որը դուրս է մնում մասնավոր ապահովագրության ծածկույթից ու սոցիալական պաշտպանվածության տեսանկյունից ամենից խոցելին է: Հետագայում պետական ապահովագրությունը կարող է ընդլայնել իր ծածկույթը, օրինակ՝ ապահովագրելով այն ոլորտները, որոնց համար երաշխավոր պետք է լինի պետությունը:
  4. Կանխարգելիչ բժշկության կարևորագույն բաղադրիչներից են սկրինինգային հետազոտությունները, որոնցով հատկապես չարորակ հիվանդությունները հայտնաբերվում են զարգացման վաղ փուլում և դրանով իսկ ստանում լիարժեք բուժում, ինչի շնորհիվ փրկվում է մարդու կյանքն, ու կանխվում հաշմանդամությունը: Հնարավոր և արդյունավետ բոլոր սկրինինգները շատ արագ պետք է ներդրվեն, դառնան մատչելի և իրականացվեն հանրապետության ամբողջ տարածքում: Սկրինինգային հետազոտությունների պատշաճ կազմակերպումը կարող է զգալիորեն մեծացնել պոլիկլինիկական ծառայության գործունեության արդյունավետությունը:
  5. Պետական, համընդհանուր, պարտադիր ապահովագրության առաջին փուլը կիրականացվի ուռուցքաբանության ոլորտում, որի ծախսերն ամբողջությամբ պետք է ծածկի ապահովագրական ֆոնդը: Ուռուցքաբանությունը, լինելով ընդամենը մի քանի բժշկական կենտրոնների և մի քանի մասնագիտական թիմերի կողմից իրականացվող աշխատանք, հեշտությամբ կարելի է վերահսկել, որպեսզի այն իրականացվի ապացուցողական բժշկությանը համապատասխան, առանց ավելորդ ծախսերի և առանց կիսատ և ուշացած քայլերի: Այսպիսով, ապահովագրական ֆինանսների սպառումը կարելի է հեշտությամբ վերահսկել և դարձնել առավելագույնս արդյունավետ: Բացի այդ՝ սկրինինգային ծրագրերի ներդրումը կկրճատի ուռուցքային դեպքերի հաճախությունը, ինչն էլ իր հերթին կկրաճատի ուռուցքաբանության վրա ծախսվող ֆինանսական միջոցների չափը:
  6. Այսօր պետպատվերի համակարգով փոխհատուցվում են սրտամկանի կայացած ինֆարկտի բուժման ծախսերը, ինչը փրկում է հիվանդի կյանքը, բայց չի կանխում հաշմանդամությունը: Կանխարգելիչ առողջապահության կարևոր դրույթներից է նաև հաշմանդամության կանխումը, որը հնարավոր է, եթե հիվանդի բուժումը սկսվի մինչև սրտամկանի ինֆարկտի զարգացումը: Բացի քաղաքացուն հաշմանդամությունից ազատելը՝ այս տակտիկան կխնայի նաև պետական միջոցները, որոնք տրամադրվում են արդեն հաշմանդամություն ձեռք բերած անձի անաշխատունակությունը փոխհատուցելու համար: Պետական պարտադիր, համընդհանուր ապահովագրության հաջորդ փուլը կարող է ընդգրկել հենց այս ոլորտը՝ ծածկելով սրտաբանական բոլոր ծախսերը՝ բոլոր քաղաքացիների համար: Այս փուլն արդյունավետ հաղթահարելուց հետո կարելի է նույն տրամաբանությամբ հերթով անցնել մանկաբուժությանը, շաքարային դիաբետին և կլինիկական այլ ոլորտների՝ ըստ կարևորության:
  7. Ծխախոտային կախյալությունը հիվանդություն է, որի բուժումը կարող է կանխել սիրտանոթային հիվանդությունների մեծ մասի զարգացումը և ուռուցքային հիվանդությունների զգալի մասի առաջացումը: Պետք է հստակ զանազանել ծխելու դեմ պայքարը՝ ծխողների դեմ պայքարից: Այդ միջոցառումները և դեղամիջոցները պետք է դարձնել համընհանուր հասանելի և կիրառելի: Բարեհաջող իրականացնելով ծխախոտային կախյալության դեմ պայքարը՝ համանման կերպով կարելի է սկսել ճարպակալման դեմ պայքարի նախագիծ, որը նույնպես կարող է ունենալ կանխարգելիչ մեծ ազդեցություն հաշմանդամության տանող և մահացու մի շարք հիվանդությունների համար:
  8. Առողջապահության ոլորտի անվերահսկելի հիմնական կաշառքը հիվանդին ուղեգրող բժշկին վերադարձվող փողն է (откат), որը լաբորատոր և գործիքային հետազոտությունների դեպքում կազմում է հիվանդի կողմից վճարվող գումարի 20-30 %-ը: Այս գումարը նախ թանկացնում է հետազոտությունների գինը, ապա խթան հանդիսանում, որպեսզի բժիշկները նշանակեն ավելորդ և անհարկի հետազոտություններ՝ մեծացնելով վատնումները: Ո՛չ որակավորման համակարգը, ո՛չ էլ գործելակարգերը չեն կարող հիմնովին կասեցնել այս գործընթացը, քանի որ բժշկին միշտ տրված է գործելու որոշակի ազատություն, որոշումներ կայացնելու ինքնուրույնություն: Լուծումը պետության կողմից լաբորատոր և գործիքային հետազոտությունների գների վերահսկումն է: Պետությունն ունի բազմաթիվ հիվանդանոցներ և պոլիկլինիկաներ: Դրանցում պետք է վճարովի ծառայությունների գները լինեն այնքան մատչելի, որ մասնավոր հետազոտական կենտրոնները պետական գներին մոտ գներով կարողանան ստանալ շահույթ, բայց ոչ այնքան, որ այդ շահույթը բավականացնի նաև կաշառք տրամադրելուն: Ավելի բարձր գներ դնելու դեպքում մասնավոր կենտրոններն ուղղակի չեն լինի մրցունակ:

Ամփոփում.

Վերը շարադրված նախագծերից մի քանիսը կարելի է իրականացնել ամիսների ընթացքում, մյուսները՝ մի քանի տարում:

Մշակույթ

Հայ հասարակության քաղաքական կյանքում դրական մեծ ալիք առաջ բերեց թավշյա, ոչ բռնի հեղափոխությունը։ Այդ ալիքը պետք է տարածվի նաև մշակույթի վրա, ծնի և ծավալի խորքային փոփոխություններ։

Ըստ այդմ, ՔՈ ՍԴԿ-ն անհրաժեշտ է համարում լիովին վերանայել մշակույթի, մշակութային գործչի, մշակութային հաստատությունների դերը հասարակության և պետության մեջ` առաջ քաշելով արդարության, համերաշխության սկզբունքներն ու համապատասխան բովանդակությունը։ Արվեստի և մշակույթի դերակատարը լիարժեք պետք է ներգրավված լինի հասարակական գործերում և իր մասնագիտական կարողությունները ներդնի՝ վերլուծելու, հարցադրելու մեր կյանքն ու առօրյան, նախանշելու զարգացման հեռանկարները:

Ընդսմին, լայն առումով, մենք հակված ենք տեղային մշակույթը դիտարկել որպես համաշխարհային իրողությունների մաս և գործորդ։ Հայ մշակույթը պետք է բաց լինի աշխարհի առաջ և, միաժամանակ, այնքան արժեքավոր լինի, որ աշխարհն էլ վերցնելու բան ունենա հայաստանյան բազմամշակույթ միջավայրից։

Ելնելով հայաստանյան նոր քաղաքական իրողություններից և մեր կուսակցության հեռանկարից՝ առանձնացնում ենք հետևյալ առաջնահերթությունները և դրանցից բխող գործողությունների հաջորդականությունը:

Մշակութային քաղաքականության ռազմավարության վերանայում

Եթե գնահատելու լինենք անկախության շրջանում մշակույթի ոլորտի պետական քաղաքականությունը, ապա կարող ենք պնդել, որ այն միտված է եղել հիմնականում սպասարկելու դաշտի՝ սովետական շրջանից մնացած հեղինակություններին, իսկ քիչ ավելի ուշ՝ այդ հեղինակություններին իշխանության վերարտադրության անդուլ գործընթացի մեջ ներգրավելուն։ Միաժամանակ, հարկ է արձանագրել, որ պետությունը ձախողել է այս ոլորտը, եթե արդյունքները դիտարկենք համաշխարհային համատեքստում։ Ըստ այդմ, տրամաբանական է, որ մշակույթի նախարարությունն իր ուշադրությունը շրջի դեպի երիտասարդությունը և, ներդրումներ անելով, փորձի մի քանի տարուց այլ արդյունք ապահովել։

Ի՞նչ անել․

  1. Կինոյում, թատրոնում, դասական երաժշտության մեջ, ժամանակակից արվեստում (contemporary art), կերպարվեստում, գրականությունում և մյուս ոլորտներում ապահովել ուսանողների և բուհը նոր ավարտած մասնագետների մուտքը գործնական դաշտ, հոգ տանել, որ նրանք կայանան որպես արվեստագետ և զուգահեռաբար կայացնեն այդ ոլորտները։
    Սույնից բխում է․
    ա) Մշակույթի նախարարության ակտիվ համագործակցություն կրթության և գիտության նախարարության հետ՝ նրա ենթակայության տակ գտնվող արվեստի բուհերի և դպրոցների զարգացման հայեցակարգ մշակելու համար։ Այս հարցում առանցքային նշանակություն ունի հայոց լեզվով պատշաճ ուսումնական ձեռնարկների պատրաստումը, մասնագիտական գրականության ապահովումը և, միաժամանակ, այդ բուհերի և դպրոցների ծրագրերի ինտեգրումը միջազգային կրթական ցանցերին։
    բ) Հրաժարում խոշոր մշակութային արտադրանք տալու պետության հավակնություններից և բյուջեի վերաբաշխում ի աջակցություն բուհն ավարտած անխտիր բոլոր երիտասարդ մասնագետների, որոնք կկարողանան նախագծի պատշաճ հայտ ներկայացնել և հիմնավորել իրենց մտքերը։
    Սա չի նշանակում, որ պետությունն իսպառ հրաժարվելու է կայացած արվեստագետներին կամ մեծ նախագծերին աջակցելուց, սակայն պետական քաղաքականության շեշտը փոխվելու է։
  2. Վերանայել մշակութային հիերարխիաները վերարտադրող պետական կարգավորումները և դրանց չափանիշները՝ կոչումներ, մեդալներ և այլն: Սրանք ավելի շատ եղել են իշխանություններին լոյալ արտիստների արտոնություններն ամրագրող գործիք, մինչդեռ պետք է լոկ լինեն այս կամ այն մշակութային գործչի նկատմամբ հասարակության երախտիքի արտահայտություն՝ թեկուզ հենց օրենքով նախատեսված թոշակային հավելման տեսքով։
  3. Վերանայել գաղափարաբանական առումով պետության միջամտությունն իր իսկ կողմից ֆինանսավորվող նախագծերին։ Պետության գործն է ոչ թե նախընտրելի թեմաներ առաջարկելը կամ դրանց իրականացման նախընտրելի ձևեր թելադրելը, այլ որակական պահանջներ սահմանելը և դրանց կատարմանը հասնելու հանր գտնելը։ Սակայն, միաժամանակ, պետությունը պիտի որոշակի մոտեցում սահմանի արվեստի դաշտից եկող առաջարկները հաստատելիս և (համա)ֆինանսավորելիս․ հարկ է շեշտը դնել աշխարհի հետ երկխոսելուն միտված նախագծերի վրա և ավելի ժուժկալ լինել տարիներ շարունակ խրախուսվող, բայց այդպես էլ լուրջ հաջողություններ չբերած նախագծերի դեպքում, որոնք «հայկական մշակույթը ներկայացնում են աշխարհին» իբրև էկզոտիկ, ավանդապաշտ, խորհրդավորության թաղանթով պատված։ Ներկայացնելու կարիք չկա, եթե կողմերը երկխոսողի հավասար դիրքում են և համակված են աշխարհի ընդհանուր խնդիրներով։ Այս հարցում օգտակար կարող է լինել՝
    ա)  Հայաստանյան ոչ պետական մշակութային կազմակերպությունների փորձի ուսումնասիրությունը և ներառումը պետական քաղաքականության մեջ, արվեստի օտարերկրյա և միջազգային կազմակերպությունների հետ կապերի սերտացումը և մշակումը նոր համատեղ նախագծերի, որոնք միտված կլինեն հավասարի դիրքից երկխոսության։
    բ) Թարգմանությունների խթանումը՝ որպես միջմշակութային երկխոսության հարթակ: Անհրաժեշտ է իրականացնել երկկողմանի մեծածավալ թարգմանական աշխատանք՝ առաջիկա տարիներին ոչ միայն թարգմանելով կարևորագույն մշակութային և գիտական արժեք ունեցող աշխատությունները, այլև հիմք դնելով թարգմանական դպրոցի, ինչը կապահովի ոլորտի շարունակական զարգացումը:
  4. Պետական հովանավորությամբ ծրագրերի շրջանակում ապահովել մշակույթի որոշակի բազմազանություն և ապակենտրոնացում․ հատուկ ուշադրություն դարձնել մարզերում մշակութային կյանքի ակտիվացմանը, խթանել տեղական արվեստի հիմնարկների ինքնավարության աստիճանի բարձրացումը, ապահովել հատկապես դպրոցական տարիքի երեխաների և հասարակական կյանքից դուրս թողնված թոշակառուների մասնակցությունը մշակութային կյանքին՝ մշակույթի արտադրությանը և սպառմանը։

Մշակույթի ոլորտի տնտեսության վերանայում

Մինչ օրս մշակույթի ոլորտում պետական ֆինանսավորումը ծանրակշիռ դեր է ունեցել և զգալի չափով պայմանավորել դրա բնույթը։ Որպես հակազդեցություն դրան, այժմ ունենք մշակույթի նախարարությունը լուծարելու՝ գնալով խտացող մտայնություն։ Սակայն թե՛ առաջին, թե՛ երկրորդ մոտեցումը ներկա պայմաններում շահեկան չեն։ Հարկ է փնտրել այլ լուծումներ՝ պետական, մասնավոր և հասարակական սեկտորների արդյունավետ համագործակցության տարբերակներ։

Ի՞նչ անել․

  1. Հայեցակարգ կազմել մշակույթի նախարարության ենթակայությամբ գործող 75 պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունների (թատրոններ, համերգային կազմակերպություններ, թանգարաններ, գրադարաններ, կրթական հաստատություններ և այլն) կարգավիճակի աստիճանական վերանայման վերաբերյալ։ Դիտարկել դրանք կիսով չափ մասնավոր դարձնելու հնարավորությունները՝ իհարկե չմոռանալով, որ հասարակությանը պիտի հասանելի լինի մշակութային կյանքը, և չի կարելի զուտ գումար տնտեսելու համար մարդկանց զրկել աշխատատեղերից և մշակութային բարիքներից օգտվելու հնարավորությունից։
    Այս մոտեցումը կնպաստի, որ պետական և մասնավոր հատվածները վերահսկեն միմյանց, ինչը կբերի որակի բարձրացման։ Նաև դիտարկելի է հիմնադրամների դերի բարձրացումը այս խնդիրների լուծման գործում։
  2. Վերանայել նկարիչների, կինեմատոգրաֆիստների, գրողների և այլ ստեղծագործական միությունների հետ պետության հարաբերությունները։ Դրանք ժամանակին ստեղծվել են ոլորտները վերահսկելու և կառավարելի դարձնելու համար, այսօր արդեն ժամանակավրեպ են և կարելի է աստիճանաբար վերանայել պետության կողմից դրանց տրամադրվող արտոնությունները և համագործակցության այլ ձևաչափեր որոնել։ Օրինակ՝ կարող են ձևավորվել ազատ ստեղծագործական միավորումներ կամ այլ տիպի ընկերություններ և պետության հետ հարաբերվելու նոր տարբերակներ մշակվեն։

Մշակութային ժառանգության պահպանում

Կարիք կա վերասահմանելու մշակութային ժառանգության չափանիշները, ինչպես նաև՝ մշակութային ժառանգության պահպանության մեջ ներգրավված հաստատությունների դերը և գործառույթը։ Հատկապես հրատապ է ճարտարապետական հուշարձանների պահպանության հարցը․

Ի՞նչ անել․

  1. Վերանայել խորհրդային շրջանի որոշ շինությունների ֆունկցիաները և սեփականատերերի հետ համատեղ (եթե դրանք մասնավոր են) շահութաբեր նախագծեր մշակել, որպեսզի մեր օրերի տնտեսական մտայնության ճնշման տակ այդ հուշարձանները չպիտակվեն որպես անպիտան, քանդման կամ աղավաղման ենթակա։
  2. Արգելել ավելի հին շրջանի հուշարձանները նոր տեխնոլոգիաների գործադրմամբ «վերանորոգելը», շինությունների պահպանման գործում որդեգրել գիտական վերականգնման մեթոդը։

Էներգետիկա

Էներգետիկ անվտանգությունը քաղաքական, տնտեսական, իրավական, կազմակերպական, մե­թոդական և այլ բնույթի միջոցառումների համալիր է, որն ապահովում է պետության կարիքների բա­վարարման համար մատչելի գներով, որակյալ և հուսալի էներգամատակարարում ամենօրյա պայ­մաններում, ինչպես նաև արտակարգ իրավիճակներում և պատերազմի ժամանակ:

Մեր երկրում էներգետիկ անվտանգության խնդիրը լուծելու համար պետք է․

  • էներ­գակիրներից մեծ կախվածություն նվազեցում,
  • էներգաարդյունավետության մակարդակի բարձրացում,
  • էներ­գիայի սպառման բնական աճի ընթացքում բավարար արտադրող և փոխանցող համակարգի ստեղ­ծում,
  • էլեկտրամատակարարման բաշխիչ համակարգի վերազինում,
  • վերականգնվող էներգե­տի­կայի զանգվածային կիրառում,
  • վառելիքի շուկայի դիվերսիֆիկացում,
  • մատակարարվող գազի որա­կի ստուգման պարզ ու թափանցիկ համակարգի ստեղծում,
  • ոլորտի որակյալ մասնագետների ներգրա­վում և կրթություն։

Բնապահպանություն

Բնության պահպանությունը, դրա մշտական բարելավումը մեր գերակա առաջնահերթությունն է․ մեր բոլոր որոշումներում և դրանից բխող քաղաքականությունների մշակման ժամանակ մենք այն միշտ հաշվի ենք առնելու:

Մենք ընդունում ենք այն սկզբունքը, որ շրջակա միջավայրը, բնությունը և նրա մաս կազմող բո­լոր կենսաբանական օրգանիզմները, արարածներն ու տարրերը մեր մշտական հոգածության և պաշտ­պանության կարիքն ունեն: Բնության մեջ ոչ մի տեսակ գերակա չէ մյուս տեսակների հան­դեպ: Մարդը և մյուս բոլոր կենսաբանական օրգանիզմներն ու բնության տարերը պետք է ապրեն ներ­դաշ­նակության, փոխօգնության և հավասարաչափ փոխազդեցության սկզբունքներով:

Տնտեսական առումով Հայաստանի Հանրապետության բնական պաշարները՝ ընդերքը, հողը, ջու­րը, օդը, բուսական,կենդանական և այլն, նրա ժողովրդի սեփականությունն են, ընդ որում՝ ո՛չ միայն ներկա ժամանակում հաստատված կարգերով հարաբերվող ՀՀ քաղաքացիների, այլև նրանց սե­րունդների, որոնք հնարավոր է՝ նոր մոտեցումներ որդեգրեն իրենց սեփականությունը տնօրինելու հար­ցում։ Բնությանը և բնական պաշարներին վերաբերող հարցերում անհրաժեշտ է ելնել այն հան­րա­ճա­նաչ կանխավարկածից, որ «շրջակա միջավայրը մենք ո՛չ թե նվեր ենք ստացել մեր ծնող­նե­րից, այլ պարտքով վերցրել ենք մեր զավակներից»։ Ուստի բնական պաշարների օգտահանման, բնօգ­տագործման հարցերում հարկավոր է առաջնորդվել գալիք սերունդներին պատկանող սե­փա­կա­նությունը չյուրացնելու, դրա օգտահանումից նրանց համար ապագայի լավ պայմաններ ստեղ­ծելու սկզբունքներով։

Բնական պաշարների օգտագործումը, ի տարբերություն այլ ոլորտների, իր ամբողջ ծավալով նստած է հանրային ունեցվածքի բազայի վրա, և անարդար կլինի, որ այն հավասար պայմաններով հարկ­վի տնտեսական գործունեության այլ ձևերի հետ։ Բնական պաշարների օգտագործումից և ար­դյու­նահամնումից առաջացող հարստությունը բաշխվում է սոցիալական արդարության սկզբունքով և չի կարող ծառայել կլանային կամ ինչ-որ արտոնյալ փոքր խմբերի, կազմակերպությունների կամ կոր­պորացիաների՝ լինեն դրանք տեղական թե միջազգային:

Մենք դեմ ենք մետաղական նոր հանքերի շահագործմանը, իսկ հանքարդյունաբերական արդեն իսկ գործող համալիրի դեպքում առաջարկում ենք որդեգրել վերը նշված հարկային քաղա­քա­կա­նու­թյունը և հարկային արտոնություններ տալ հին տեխնոլոգիաները նոր՝ առավել կանաչ տեխ­նո­լո­գիա­ներով փոխարինող ընկերություններին, իսկ հրաժարվելու դեպքում՝ գանձված հարկային միջոց­նե­րը ծառայեցնել նաև այդ նպատակին։ Երկարաժամկետ կտրվածքով արդեն իսկ գործող մե­տա­ղա­կան հանքերը նույնպես պետք է փակվեն: Մենք մշակելու ենք քաղաքականություններ, որ ժա­մա­նակի ընթացքում չեզոքցնենք դրանց փակման բացասական տնտեսական ազդեցությունը տե­ղա­կան համայնքների և ընդհանուր տնտեսության վրա, որից հետո վերջնական փակվելու են բոլոր մե­տա­ղական հանքերը:

Բնությունը մեր կենսատարածքն է, որի որակը պետք է շարունակաբար բարելավվի։ Այն պետք է առողջ միջավայր հանդիսանա ինչպես մարդկանց, այնպես էլ ներդաշնակ գոյատևող այլ արա­րած­նե­րի համար։

Այս առումով մենք կարևորում ենք հետևյալ քայլերը․

  • բացառել նոր մետաղական հանքավայրերի շահագործման թույլտվությունների տրամադրումը,
  • փուլ առ փուլ բարձրացնել բնօգտագործման վճարները, ռեկուլտիվացիոն դրամագլխի վճարները, արտանետման վճարները։ Կոշտ և համարժեք քաղաքականություն վարել միջավայրի աղտոտման հարցում,
  • արմատապես բարեփոխել ՇՄԱԳ փորձաքննության համակարգը՝ գիտականորեն լիարժեք քննված, փաստարկված, ապացուցված քաղաքականություն իրականացնելու նպատակով,
  • վարել Արարատյան արտեզյան ավազանի վերականգնողական կոշտ քաղաքականություն, տնտեսվարողների հետ համագործակցելով՝ առնվազն 65%-ով կրճատել ձկնաբուծական նպատակով օգտագործվող խորքային հորերի ջրերի ծախսը,
  • Սևանա լճի կառավարման պլանը համապատասխանեցնել էկոլոգիական չափանիշներին՝ լճի էկոլոգիական վիճակը ունենալով որպես թիվ 1 առաջնահերթություն,
  • զարգացնել անտառային մոնիթորինգի համակարգը։ Անտառամերձ համայնքների բնակչությանը ներգրավել որպես անտառների պահպանությունից ստացվող տնտեսական օգուտի անմիջական շահառու։ Պետական կապիտալ ներդրումներով խթանել էկոբիզնեսի զարգացմանը,
  • հողահանդակների օգտագործման ոլորտում իրականացնել լիարժեք հսկողություն, պլանավորում՝ բացառելու հողերի դեգրադացիան և էրոզիան,
  • հիմնովին բարեփոխել թափոնների և հատկապես կոշտ կենցաղային թափոնների կառավարման ոլորտի օրենսդրությունը։ Աղբավայրերի տեղադրումը իրականացնել գիտականորեն հիմնավորված պլանավորմամբ՝ պարտադիր նախատեսելով վերամշակման բաղադրիչ,
  • բնության հատուկ պահպանվող տարածքների հիմման վրա ստեղծել կենսոլորտային պահպանավայրեր, որոնք արդի աշխարհում զբոսաշրջային կարևոր այցեքարտ են և հնարավորություն կտան շրջակա տարածքի բնակիչներին տնտեսական առավել մեծ օգուտ ստանալ բնությունը պահպանելուց՝ քան ստանում են գերշահագործումից,
  • դիտարկել արագաճ ծառատեսակներով արդյունաբերական նպատակով անտառտնկման հնարավորությունը։

Գյուղատնտեսություն

Գյուղատնտեսության ոլորտի պետական քաղաքականության հիմքում պետք է ընկած լինի հան­րության պարենային անվտանգության հիմնահարցը՝ հաշվի առնելով նաև պատերազմի վերսկսման հավանականությունը։ Հայաստանում գյուղատնտեսությունը պետք է միտված լինի ստա­նալ բնական, էկոլոգիապես մաքուր արտադրանք՝ այն դարձնելով բրենդային քաղաքականություն։ Գյու­ղատնտեսական արտադրանքի ներմուծումը պետք է հասցնել նվազագույնի՝ այն փոխարինելով տե­ղում արտադրված որակյալ արտադրանքով։ Արտադրության ոլորտում, նաև պետական աջակ­ցու­թյամբ, պետք է աստիճանաբար կիրառել միջազգային լավագույն փորձառությունն ու նորագույն տեխ­նոլոգիաները, ոլորտում ծախսվող էներգիան հնարավորինս փոխարինել արևային և վերականգնվող այլ էներ­գա­տեսակներով:

Կարելի է արձանագրել, որ գյուղատնտեսության ավանդական ձևերը սպառել են իրենց և հետագա շարժընթացը պետք է գնա դեպի ինտենսիվացումը (ջերմային տնտեսությունների հիմնում) և խոշորացումը։

Սրա համար թիվ մեկ մարտահրավեր ու թիվ մեկ ներուժ ենք համարում ոռոգման համակարգը։

Առկա ոռոգման համակարգը ի վիճակի չէ գյուղացիական բոլոր տնտեսություններին ապահովել անհրաժեշտ քանակությամբ և որակով ոռոգման ջրով։

Այս ոլորտում խնդիրները լուծվելու են հետևյալ ռազմավարությամբ․

  • «Ջրօգտագործողների ընկերությունների մասին» օրենքում փոփոխություններով բացառել դրանց զավթումը խոշոր հողատերերի կողմից, ճնշումները տեղական, մարզային կամ կենտրոնական իշխանությունների կողմից։ Օրենքի փոփոխությամբ պետք է երաշխավորվի ՋՕԸ-ների անկախությունը, ժողովրդավարությունը և գյուղացուն հաշվետվողականությունը,
  • ջրերի կառավարման միասնական ծրագրի համակարգը կատարելագործել այնպես, որ կապակցվեն այս ոլորտին առնչվող տվյալներ տիրապետող պետական բոլոր կառույցների բազաները։ Համակարգը հասանելի դարձնել յուրաքանչյուր քաղաքացու, որպեսզի ամեն ջրօգտագործող կարողանա ստանալ իր և մնացածների սպառած ջրի, դրա դիմաց վճարումների վերաբերյալ տեղեկատվություն։
  • գտնել ներդրողներ և մասնավոր-հանրային համագործակցությամբ սկսել ջրամբարաշինարարության ծրագրեր։ Տասը տարվա ընթացքում կառուցել մի քանի առաջնային անհրաժեշտության ջրամբարներ,
  • ոլորտում կառավարման արդյունավետության բարձրացման միջոցով կանխատեսվող մոտ 20 տոկոս խնայողություններն անընդհատ ուղղել մաշված ենթակառուցվածների վերականգնմանը,
  • տասը տարի հետո կանխատեսում ենք ինքնածախսածածկվող ՋՕԸ-եր, որոնք, ըստ էության, հիմք կդառնան կոոպերատիվների, որոնք գյուղացիներին կմատուցեն նյութատեխնիկական ապահովման ծառայություններ, իսկ հետագայում մթերման/արտահանման ծառայություններ՝ միևնույն ժամանակ չավելացնելով շահույթի բեռը ինքնարժեքի վրա,
  • մշակելու և ներդնելու ենք օժանդակության գործիքներ, որոնց միջոցով կկարողանանք համաֆինանսավորել կաթիլային ոռոգման և հակակարկտային ցանցերի ներդրումը գյուղացիների կողմից։ Միանվագ խոշոր աջակցության և դրան հաջորդող տարիների ընթացքում վերադարձվող գումարների կուտակման միջոցով հասնելու ենք նրան, որ հաջորդ անգամները գյուղացին կարողանա ինքնաֆինանսավորել այդ համակարգերի ներդրումը,
  • ստեղծելու ենք ժամանակակից տեսական-կիրառական գյուղատնտեսության ոլորտի մասնագետների վերապատրաստման և ուսումնաարտադրական կենտրոն։

Տարածքային կառավարում եւ համաչափ զարգացում

Տարածքային համաչափ զարգացումը մարդու և նրա միջավայրի փոխազդեցության ոլորտում է։ Ուստի պետությունը պետք է իր վրա վերցնի զարգացումը խթանող միջավայր ձևավորելու առա­քե­լու­թյունը։

Այս առումով մենք շարժվելու ենք հետևյալ ռազմավարությամբ․

  • հինգ տարում ամբողջապես հասանելի դարձնել պետական ապարատի կողմից քաղաքացիներին մատուցվող ծառայությունները յուրաքանչյուր համայնքում՝ համակարգչային միասնական համակարգի միջոցով,
  • սկսել աստիճանաբար ՓՄՁ հարկերը առավել կարիքավոր համայնքներին թողնելու գործընթաց,
  • սուբվենցիոն ծրագրերում ներդնել առավել ճկուն մեխանիզմներ հասցեականությունը և անհատական մոտեցումը ապահովելու նպատակով,
  • կարճ ժամանակում վերլուծել միագործառույթ քաղաքների զարգացման հնարավորությունները, մշակել և իրականացնել ծրագրեր՝ քաղաքները բազմագործառութայնացնելու ուղղությամբ,
  • ստեղծել ՏԻՄ-երի հետ համագործակցության և խորհրդակցական նոր մեխանիզմներ, որոնք կբացառեն մարզպետարանների միջամտող դերակատարումը պետական կառավարման մարմիններ-տեղական ինքնակառավարման մարմիններ հարաբերություններում,
  • օրենքով երաշխավորել համայնքների կարծիքի վճռորոշ դերը համայնքների միավորման գործընթացում, ընդ որում, միավորումներում համայնքը չպետք է կորցնի ինքնակառավարման իր իրավունքը։

Ավիացիա

ՀՀ աշխարհաքաղաքական դիրքը հաշվի առնելով՝ սեփական ավիափոխադրողների գոյությու­նը համարում ենք պարտադիր և իրատեսական:

Դրա համար գլխավոր նախապայմանը համապատասխան իրավական դաշտի ստեղծումն է: Իրա­վական դաշտը պետք է հայկական ավիափոխադրողներին հնարավորություն տա բոլոր մրցա­կից ընկերությունների հետ գտնվել հավասարազոր մրցակցային պայմաններում: Այս դրույթները ամ­րագրված են Քաղաքացիական ավիացիայի միջազգային կազմակերպության (ICAO) օրենքնե­րում:

Առաջարկվող հաջորդ քայլը միջազգային վճարային համակարգերի և ավիափոխադրողների ալյանսնե­րի միանալն է, ինչպես նաև առանձին ավիափոխադրողների հետ համագործակցության պայ­մանագրերի կնքումը՝ ինչպես ներխմբային, այդպես էլ ինտերլայն պայմանագրերով: Դրանք տե­ղա­կան փոխադրողների համար բազմիցս կավելացնեն շուկայի ծավալը՝ տարբեր ընկերությունների հետ համատեղ կատարվող թռիչքների հաշվին, ինչպես նաև կբերեն տարանցիկ փոխադրումների հնա­րավորության, որն էլ իր հերթին կբերի թռիչքների աշխարհագրության մեծացման և ոլորտի ընդ­լայման:

Հաջորդ ուղղությունը, որը գտնում ենք պարտադիր, քաղաքացիական ուղղաթիռների շահագոր­ծումն է, որոնք շատ շահութաբեր են և միջազգային շուկայում ունեն մեծ պահանջարկ՝ հատ­կա­պես հակահրդեհային գործունեության բնագավառում:

Հայաստանի Հանրապետությունում մոտ 20 տարի չեն կատարվել գյուղատնտեսական ավիացիոն աշխատանքներ: Այդ բացը ևս կարելի է կազմակերպել առանց մեծ ծախսերի՝ ժամանակակից մե­թոդներով, որոնք գրեթե բացառում են օդանավերի օգտագործումը: Դրանք հիմնականւմ կա­տար­վում են ԱԹՍ-ով, որն այսօր բավականին արդիական եւ զարգացող ոլորտ է:

Այս ծրագրերը կարելի է իրականացնել ինչպես պետության մասնակցությամբ, այնպես էլ առանց դրա՝ մասնավոր ավիաընկերությունների ուժերով: Դրանք մեծ ներդրումներ չեն պահանջում, քան­զի օդանավերը ընդհանրապես չեն վաճառվում կանխիկ գումարով, այլ գնվում են լիզինգային ըն­կե­րությունների կողմից: Իսկ պետության մասնակցությունը կարող է կրել միայն մարտավարական ուղղությունների կարգավորման և մուտքերը գանձարան ավելացնելու նպատակով, քանի որ գրագետ կառավարման պայմաններում ավիացիան ոչ միայն անվտանգության գրավական է, այլ նաև շահութաբեր ոլորտ:

Մարդու իրավունքների պաշտպանություն, արդարադատություն և կոռուպցիայի դեմ պայքար

Մարդու իրավունքներ

Մարդու իրավունքների ու քաղաքացու ազատությունների ապահովումն ու պաշտպանությունը պե­տության հոգածության առաջնային խնդիրն է։ Հայաստանի Հանրապետությունում պետք է լավագույնս պաշտպանված լի­նեն երկրի յուրաքանչյուր բնակչի բոլոր իրավունքները՝ անկախ նրա սեռից, դավանանքից, տա­րի­քից, սոցիալական վիճակից և այլ տարբերություններից։

Մարդու իրավունքները համընդհանուր չափանիշներ են և կիրառվում են բոլոր մարդկանց նկատմամբ:

Մարդու իրավունքները՝

  • համընդհանուր են, ներհատուկ են բոլոր մարդկանց,
  • ուղղված են յուրաքանչյուրին ներհատուկ արժանապատվության և յուրաքանչյուրի հավասար արժեքի պահպանմանը,
  • անօտարելի են (չեն կարող չեղարկվել կամ վերցվել),
  • անկախ են և փոխկապակցված (յուրաքանչյուր մարդու իրավունք սերտորեն կապված է այլ մարդու իրավունքների իրացման հետ),
  • ձևակերպված են որպես անհատների (և խմբերի) իրավասություններ, որոնք առաջացնում են պարտավորություններ պետությունների համար ,
  • երաշխավորվում են միջազգային մակարդակում և պաշտպանվում են օրենքով

Հայաստանի Հանրապետությունը, որպես պետություն, մարդու իրավունքներից բխող երեք տեսակի պարտավորություն է ստանձնում ՝

  • հարգանք՝ չխոչընդոտել մարդու իրավունքների իրացմանը,
  • պաշտպանել՝ երաշխավորել մարդու իրավունքների իրացումը, որ որևիցե երրորդ կողմ չխանգարի դրան,
  • իրականացնել՝ դրական քայլեր ձեռնարկել մարդու իրավունքների իրականացման համար:

Սոցիալ-դեմոկրատական ավանդույթները քաղաքական ոլորտում ներառել են մարդու արժանապատվության  և  հավասարության հիմնարար բաարոյական արժեքներ, որոնք մարդու իրավունքների վրա հիմնված երկու հիմնաքարերն են:

Մեր գաղափարախոսությունը հիմնված է մարդու իրավունքների անբաժանելի և համընդհանուր լինելու, ինչպես նաև մարդու իրավունքների, ժողովրդավարության և սոցիալական զարգացման արժեքների փոխկապակցվածության  սկզբունքների վրա: Ժողովրդավարության սկզբունքների վրա հիմնված կառավարումը քաղաքացիական, քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական իրավունքների իրականացմանը ուղղված դրական փոփոխությունների նախապայման է, որը պետք է նպաստի բարեկեցության, եկամտի և հնարավորությունների անհավասարության հաղթահարմանը: Այլ կերպ ասած, մարդու իրավունքների պահպանման և պաշտպանության համար լավագույն կառավարման տարբերակը ժողովրդավարությունն է: Քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքները և ազատությունները նույնքան կարևոր են, որքան` և’ սոցիալական, և’ տնտեսական իրավունքների իրացումը: Քաղաքացիական, քաղաքական և տնտեսական իրավունքների անբաժանելիությունը սոցիալական և մշակութային իրավունքներից մարդու իրավունքների հիմնարար սկզբունքն է, ինչը արտացոլված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում, փաստաթուղթ, որը համարվում է մարդու իրավունքների միջազգային «սահմանադրությունը»: Անհրաժեշտ է նպաստել խտրականության բացակայությանը, գենդերային հավասարությանը և հնարավորությունների հավասարությանը բոլորի համար ՝ անհատական, ընտանեկան, աշխատանքային և հասարակական կյանքի ոլորտներում: Միայն այդ դեպքում հնարավոր կլինի օգտագործել Հայաստանի բնակչության ողջ ներուժը հասարակության բարորության համար:

Սոցիալ դեմոկրատիան ձգտում է վերափոխել լիբերալ կապիտալիզմը այսպես կոչված սոցիալ դեմոկրատական կապիտալիզմի: Սա նշանակում է, որ շուկայական տնտեսությունը մասնակիորեն դեկոմերցալիզացվում է և պետությունը խթանում է աշխատատեղերի աճին, մասնակցում է բիզնեսի կարգավորմանը ի օգուտ հանրության շահի, նպաստում է սոցիալական և տնտեսական իրավունքների լայն շրջանակի ճանաչմանը, այդ թվում աշխատանքի, կենսամակարդակի համապատասխան մակարդակի և սոցիալական ապահովության իրավունքները: Ի վերջո, սոցիալ դեմոկրատիան կոչ է անում ապահովել հանրային ծառայությունների լայն շրջանակ, ինչպիսիք են երեխայի խնամքը, բոլոր մակարդակներում կրթության ապահովումը, սոցիալական կացարանները և մեծահասակների խնամքը:

Մարդու իրավունքների պաշտպանության հիմնական նպատակները

Միավորել և վերահաստատել մարդու իրավունքները, որպես համընդհանուր արժեքներ` ապահովելով համապարփակ մոտեցում, և քայլեր ձեռնարկել տեղական և միջազգային մակարդակներում Հայաստանի Հանրապետության կողմից վավերացված պարտավորությունների իրականացման ուղղությամբ:

Պետությունը մարդուն պետք է դիտարկի որպես հիմնարար արժեք: Մարդու իրավունքների պաշտ­պանությունը պետք է ներառի ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրով և Մար­դու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոն­վեն­ցիայով սահմանված բոլորը իրավունքներն ու հիմնարար ազատությունները, մեծացնի մարդու իրա­վունքների պաշտպանության իրացման հնարավորությունները` արհեստակցական կազ­մա­կեր­պու­թյուններ, վեճերի լուծման այլընտրանքային եղանակներ, ՄԻՊ, դատարաններ և այլն:

Մարդու իրավունքները երբեք չպետք է ընկալվեն որպես դրսից ներմուծված կամ դրսից վերահսկվող մի բան: Մենք ընդունում ենք մարդու իրավունքները որպես համընդհանուր ճշմարտություն, որպես արժեքների միասնություն, որը մենք ունենք և փայփայում ենք: Ավելին, մարդու իրավունքները ստատիկ չեն, մարդու իրավունքների կոնցեպցիան ընդյալնվում է և ներառում սոցիալական արդարության հիմնական կարիքները: Միևնույն ժամանակ, մարդու իրավունքների միջազգային օրենսդրությունը պետք է հաշվի առնվի, քանի որ այն կուտակում է լավագույն փորձը, որը ներռաված է համապատասխան միջազգային օրենսդրության մեջ:  Ավելին, վավերացնելով մարդու իրավունքներին առնչվող հիմնական բաղմակողմանի պայմանագրերը, Հայաստանի Հանրապետությունը իր վրա է վերցնում մարդու իրավունքների մի շարք պարտավորություններ` հանձնառություն ստանձնելով առանց վերապահումների դրանց կատարման համար: Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությունը հիմնականում թույլ է տալիս իրականացնել մարդու իրավունքների պաշտպանությունը և այն չի հանդիսանում մարտահրավերների շղթայի թույլ օղակը: Մենք պետք է լրացնենք այսպես կոչված «իրականացման բացը» և ավելի շատ կենտրոնանանք օրենքների կիրառման արդյունավետության  և դրանց ազդեցության ապահովման վրա:  Քաղաքացիական, քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների և ազատությունների արդյունավետ իրականացումը  կապված է  գենդերային հավասարության, հավասար հնարավորությունների, փոքրամասնությունների անդամների  և խոցելի խմբերի ներկայացուցիչների իրավունքների  առնչությամբ օրենսդրության և իրավակիրառ պրակտիկայի միջև ընկած բացը լրացնելու հետ: Հնարավորությունների հավասարության վրա հիմնված արդար հասարակության զարգացման գործում հասարակության բոլոր շերտերի ներգրավում, ինչպես նաև հասարակության խոցելի խմբերի պաշտպանության հատուկ քաղաքականության մշակում՝ հանրային համերաշխության հիմքի վրա:

Մարդու իրավունքների արդյունավետ պաշտպանությունը պահանջում է ոչ միայն համընդհանուր մոտեցումներ, այլ նաև հատուկ քաղաքականություն, որը թիրախավորում է խոցելի խմբերը որպես բացառման հիմնական զոհերի: Այլ կերպ ասած  մարդու իրավունքները պահանջում են համընդհանուր մոտեցում և այդ իրավունքների անբաժանելիություն, ինչպես նաև հարգանք բազմազանության նկատմամբ:

Մարդու իրավունքների պաշտպանության ընդլայնման և բարելավման գործընթացում մենք կարող ենք առանձնացնել առավել խոցելիներին:  Այդ տեսանկյունից, այլ խոցելի կատեգորիաների շարքում կանայք, երեխաները, օտարերկրացիները, միգրանտները և ֆիզիկական խնդիրներ ունեցող անհատները պետք է ընկալվեն իրենց սոցիալական պայմանների յուրահատկությունների առումով:

Հավասարության իրավունքի հետ մեկտեղ, տարբեր լինելու իրավունքը նույնպես հանդես է գալիս որպես հիմնարար իրավունք: Տարբերության և բազմազանության հանդեպ հարգանքը, որը երաշխավորում է նման վերաբերմունքը, նույնպես կարևոր է: Մարդու իրավունքները մշակվել են  աղքատների և սոցիալապես անապահով խավերի համար: Հետևաբար, մենք պետք է մշակենք պաշտպանության այնպիսի համակարգ, որը ուղղված կլինի այն մարդկանց  պաշտպանությանը, ում իրավունքները ավելի հավանական է, որ կխախտվեն: Ավելին, անհրաժեշտ է ապահովել տարբեր սոցիալական խմբերի մասնակցությունը այն քաղաքականության մշակմանը, որը անմիջական ազդեցություն է ունենալու իրենց վրա:

Արդարադատություն

Արդարադատության համակարգը և յուրաքանչյուր դատավոր պետք է լինի անկախ և զերծ որևէ քա­ղա­քա­կան միջամտությունից։ Արդարադատության համակարգի բնականոն զարգացման համար ան­կյու­նա­քա­րային են հետևյալ հարցերը.

ա) անհրաժեշտ է անհապաղ սկսել իրականացնել արդարադատության համակարգի, այդ թվում իրավապահ և քննչական մարմինների արմատական բարեփոխումներ, ներառյալ` դատական, արդարադատությանը օժանդակող իրավապահ և քննչական մարմիների արդյունավետության բարձրացումը ապահովող կառուցվածքների սահմանումը և կադրային բարեփոխումների իրականացումը: Անհրաժեշտ է դիտարկել սահմանադրական դատարանի և ԲԴԽ-ի վերացման նպատակահարմարությունը, առկա բոլոր քննչական մարմինների կարողությունները և լիազորություները ՀՀ քննչական կոմիտեի ներքո միավորելու հնարավորությունը` բացառությամբ` կոռուպցիոն հանցագործությունների նախաքննության լիազորությունների, որոնք պետք է փոխանցվեն նոր ստեղծվելիք Կոռուպցիայի դեմ պայքարի անկախ բազմաֆունկցիոնալ (ունիվերսալ) մասնագիտական մարմնին,

բ) 1991թ.-ից 2018թ.-ի ընթացքում համակարգված ապօրինությունների մեջ դեր կատարած դա­տավորները, դատախազները, այլ իրավապահ և քննչական մարմինների ծառայողները պետք է հեռացվեն իրենց պաշտոններից` անցումային արդարադատության շրջանակներում կիրառվելիք վեթթինգի մեխանիզմի իրականացման միջոցով,

գ) անհրաժեշտ է ապահովել դատավորների իրական անկախությունը` ավելացնելով դատավորի անկախության ինչպես սոցիալական, այնպես էլ իրա­վա­կան երաշխիքները,

դ) պետք է բարձրացնել դատավորների, դատախազների, այլ իրավապահ և քննչական մարմինների ուսուցման արդյունավետությունը, ներառյալ` հակակոռուպցիոն և բարեխղճության արդյունավետ մեխանիզմների ներդնումը,

ե) նոր դատավորների նշանակման հարցում պետք է ազդեցիկ դառնա մասնագիտական կա­ռույց­ների կարծիքը։ Նման կառույցներն են փաստաբանական պալատը, համալսարանները, իրա­վա­բանների մասնագիտական և իրավապաշտպան կազմակերպությունները։ Բարձրագույն դա­տա­կան ատյանի դատավորների նշանակման հարցում պետք է դիտարկել նրանց անմիջականորեն ՀՀ քա­ղաքացիների կողմից ընտրելու հնարավորությունը: Պետք է բացառվի անփորձ անձանց նշա­նա­կու­մը դատավորի պաշտոնում: 

Անցումային արդարադատություն

  1. Պատժի անխուսափելիության ապահովման նպատակով քրեական արդարադատության իրականացում.

Մարդու իրավունքների հիմնարար խախտումներ թույլ տված անձինք կհետապնդվեն և կպատժվեն քրեական գործերի վերաբացման միջոցով: Գործերի վերաբացման համար համար օրենսդրորեն կամրագրվեն անցումային արդարադատությանը բնորոշ հիմքեր, օրենսդրորեն կվերանայվեն կոռուպցիոն հանցագործություների կատարման վաղեմության ժամկետներն ու հետադարձ ուժ տալու հնարավորությունները: Այս ամենը հնարավորություն կընձեռնի վերականգնել արդարությունը և վերացնել անպաժելիության միջավայրը:

  1. «ճշմարտության և հաշտեցման» հանձնաժողովի ստեղծում.

Օրենքի հիման վրա կստեղծվի «ճշմարտության և հաշտեցման» հանձնաժողով: Օրենքի մակարդակով կամրագրվեն հանձնաժողովի գործունեության հիմնական ուղղությունները, գործերը, որոնք ընդատյա են լինելու հանձաժողովին, հանձնաժողովի անդամների ընտրման չափանիշները: Հանձնաժողովը հետաքննություններ կանցկացնի և կպարզի 1991թ.-ից 2018թ.-ի ընթացքում տեղի ունեցած մարդու իրավունքների հիմնարար խախտումները (օրինակ` կոռուպցիայի, զանգվածային ընտրակեղծիքների, մարտի 1-ի, պետական կարիքների համար գույքի օտարման և այլ գործեր), անհրաժեշտ միջոցներ կձեռնարկի պատժի անխուսափելիության, արդարացի փոխահատուցման և հասարակական համերաշխություն ապահովման համար:

  1. Փոխհատուցման ծրագրերի իրականացում.

Մարդու իրավունքների հիմնարար խախտումների (օրինակ` կոռուպցիայի, զանգվածային ընտրակեղծիքների, 2008թ.-ի մարտի 1-ի, պետական կարիքների համար գույքի օտարման և այլ գործեր) զոհերի համար օրենքների հիման վրա կիրականացվեն փոխահատուցման ծրագրեր: Դրանք կարող են լինել դրամական-նյութական և ոչ նյութական բնույթի։

Փոխհատուցման (reparation) ծրագրերը կներառեն.

  • նախնական իրավիճակի վերականգնում,
  • կոմպենսացիա,
  • ռեաբիլիտացիա,
  • սատիսֆակցիա,
  • կրկնման արգելքի երաշխիքների տրամադրում` խորհրդանշական միջոցների օգտագործումը ։
  1. Վեթթինգային հանձնաժողովի ստեղծում. պետական ծառայության համակարգի մաքրում և համակարգային բարեփոխումների իրականացում.

Համակարգային բարեփոխումները կիրականացվեն, որպեսզի ստեղծվեն երաշխիքներ, որ նախկինում կատարված մարդու իրավունքների զանգվածային իրավախախտումները այլևս չեն կրկնվի։ Համակարգային բարեփոխումները հիմնականում կներառեն լյուստրացիան (մաքրագործում) և վեթթինգ (մաքրում)։

Օրենքի հիման վրա կստեղծվի վեթթինգային հանձնաժողով, որը քննության առարկա կդարձնի հետևյալ հարցերը.

  • պետական ծառայության համակարգի մաքրում օրինախախտ, ոչ պրոֆեսիոնալ և ոչ բարեխիղճ պետական ծառայողներից, նրանց փոխարինում օրինապաշտ, բարեխիղճ և պրոֆեսոնալ պետական ծառայողներով,
  • համակարգային բարեփոխումների իրականացում` մարդու իրավունքներ խախտող պետական մարմիններից մարդու իրավունքներ պաշտպանող պետական պետական մարմինների կառուցման ապահովում,
  • արդարադատության խորը և համակարգային բարեփոխումների իրականացում:

Կընդունվի լյուստրացիայի մասին օրենք, որը նոր իշխանություններին կտա լեգիտիմություն` կտրուկ տարանջատվել նախորդ՝ իշխանության հակաօրինական գործունեություն իրականացրած կադրերից:

  1. Անօրինական և ապօրինի հարստացման միջոցով ձեռք բերված ակտիվների սեփականության իրավունքի ճանաչում հատուցման դիմաց.

Հանրաքվեի հիման վրա կճանաչվի հինգ հարյուր միլիոն դրամից սկսած անօրինական և ապօրինի կերպով ձեռք բերված ակտիվների սեփականության իրավունքը, եթե դրանց փաստացի և իրական սեփականատերերը կամովին կընդունեն այդ ակտիվների անօրինական և ապօրինի հարստացման միջոցոցներով ձեռք բերելու փաստը և այդ ակտիվների իրական արժեքը, պատրաստ կլինեն այդ ակտիվների արժեքի ինսուն տոկոսը տաս տարվա ընթացքում մաս-մաս վերադարաձնել Հայաստանի Հանրապետությանը և պետական ծառայության անցնել ու քաղաքականությամբ զբաղվել միայն օրենքներով սահմանված բարեխղճության կանոների պահպանման դեպքում:

Կամովին վերադարձրած ակտիվները ՀՀ կողմից հիմնադրված հիմնադրամների միջոցով կօգտագործվեն առողջապահական, սոցիալական պաշտպանության, կրթության (այդ թվում հակակոռուպցիոն կրթության) և այլ հանրօգուտ նպատակներով:

Կոռուպցիայի դեմ պայքար

Կոռուպցիայի դեմ պայքարի ապակենտրոնացման համակարգից անցում կկատարվի կենտրոնացված համակարգի. կստեղծվի կոռուպցիայի դեմ պայքարի անկախ բազմաֆունկցիոնալ (ունիվերսալ) մասնագիտական մարմինը, որը իր գործունեությունը կիրականացնի  հակակաոռուպցիոն կրթության, կոռուպցիայի կանխարգելման և պատժի անխուսափելիության (իրավապահ գործունեություն և նախաքննություն) հենասյուների հիման վրա:

Հակակոռուպցիոն կրթություն.

Հանրությանը կոռուպցիայի դեմ պայքարում դաշնակից դարձնելու նպատակով.

  1. Կմշակվեն և նախադպրոցական, հանրակրթական, մասնագիտական կրթության հաստատություններում, ԲՈՒՀ-երում կներդրվեն էթիկայի և հակակոռուպցիոն կրթության ծրագրերը՝ հաշվի առնելով ուսուցանվողների տարիքային առանձնահատկությունները:
  2. Հանրության շրջանում կկազմակերպվեն հակակոռուպցիոն իրազեկման արշավներ, հակակոռուպցիոն համապետական մրցույթներ, ճամբարներ, բեմադրություններ, կմշակվեն և կգործարկվեն հակակոռուպցիոն համակարգչային խաղեր:
  3. Կզարգացվեն կոռուպցիայի դեմ պայքարում մասնագիտացված քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների կարողությունները։

Կոռուպցիայի կանխարգելում.

  1. Կբարելավվի գույքի, եկամուտների և շահերի բախման հայտարարագրման համակարգը: Այդ նպատակով կվերանայվի և ընդլայնվի հայտարարատու պաշտոնատար անձանց և նրանց հետ փոխկապակցված անձանց ցանկը, շահերի բախման հայտարարագիր ներկայացնելու պահանջը կնախատեսվի բարձրաստիճան պաշտոնատար անձ չհանդիսացող՝ նաև հայտարարատու պաշտոնատար անձանց նկատմամբ, կվերանայվի հայտարարագրում սխալ կամ ոչ ամբողջական տվյալ ներկայացնելու, ինչպես նաև հայտարարագիր չներկայացնելու համար նախատեսված պատժամիջոցները:
  2. Ամբողջովին կներդրվի իրական սեփականատերերի ինստիտուտը. կհիմնվի իրական սեփականատերերի ռեեստր և այն վարող մարմնինը կօժտվի հարկային և բանկային գաղտնիքներին հասանելիություն ունենալու լիազորությամբ։
  3. Խոշոր բիզներսը ներկայացնող իրավաբանական անձանց մոտ կներդրվեն հակակոռուպցիոն համապատասխանության ծրագրերը, որոնց շնորհիվ դրանց աշխատակազմերը կանցնեն հակակոռուպցիոն ուսուցումներ, կմշակվեն շահերի բախման, նվերների ընդունման և այլ քաղաքականություններ, կստեղծվի հատուկ ստորաբաժանում կամ կոնկրետ հաստիք (Integrity Officer), որը կզբաղվի աշխատողների կողմից վերոնշյալ քաղաքականությունների պահպանման և բարեխիղճ վարքագիծ ցուցաբերելու նկատմամբ հսկողությամբ։

Պատժի անխուսափելիություն (իրավապահ գործունեություն և նախաքննություն).

  1. Կոռուպցիայի դեմ պայքարի անկախ բազմաֆունկցիոնալ (ունիվերսալ) մասնագիտական մարմնում կզարգացվեն միայն կոռուպցիոն հանցագործությունների բացահայտման մեջ մասնագիտացված հետաքննություն և նախաքննություն իրականացնող ստորաբաժանման կարողությունները:
  2. Կստեղծվի կոռուպցիոն գործերով մասնագիտացված դատարան կամ հատուկ մասնագիտացված դատական կազմ:
  3. Կներդրվի կոռուպցիայի հետևանքով գողացված ակտիվների վերականգնման և վերադարձման ինստիտուտը` ներքին կարողությունների զարգացման և գործադրման միջոցով: Վերադարձված ակտիվները ՀՀ կողմից հիմնադրված հիմնադրամների միջոցով կօգտագործվեն առողջապահական, սոցիալական պաշտպանության, կրթության (այդ թվում հակակոռուպցիոն կրթության) և այլ հանրօգուտ նպատակներով:
  4. Կներդրվի բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց մասնակցությամբ կոռուպցիոն գործերի հետաքննությունների և դատավճիռների գրանցամատյանի վարման ինստիտուտը:

Արտաքին քաղաքականություն

Հայաստանի Հանրապետության արտաքին հարաբերությունները պետք է կառուցվեն՝ հիմքում ունե­նալով երկու հիմնական ելակետ՝ պետական շահ և միջազգային գործող իրավունք։ Հայաստանը պետք է հստակեցնի իր իրավունքների և պարտականությունների տիրույթը։ Հնարավոր բոլոր հար­ցե­րը պետք է դիտարկվեն և լուծվեն դրանց շրջանակներում։

Մենք Արցախի հարցը չենք դիտարկում որպես նախկին Ադրբեջանի Խորհրդային Հանրապետու­թյան տարածքում տեղի ունեցող ներպետական հակամարտություն։ Գտնում ենք, որ Արցախի շուրջ հակամարտությունն իր հիմքում ունի 1991 թ․ ԱՊՀ կառույցին Հայաստանի Հանրապետության առանց հատուկ կարծիքի միանալու և նախկին Խորհրդային Միության տարածքում պետությունների ճա­նաչման Եվրոպական խորհրդի 1991 թ․-ին որդեգրված սկզբունքներից հետ կանգնելու անարդար որո­շումները, որոնք Ադրբեջանին Արցախի ժողովրդի դեմ լեգալ ուժ կիրառելու իրավունք են տվել։ Եւ, հետևաբար, արտաքին քաղաքականության մարտահրավեր ենք դիտարկում Ադրբեջանին այդ իրա­վունքից զրկելը։

Հայաստանի Հանրապետությունը ստանձնել է Արցախի Հանրապետության բնակչության կյան­քի, ինքնիշխան լինելու, անվտանգ ապրելու, միջազգային իրավունքով ճանաչված սեփական կար­գավիճակը որոշելու իրավունքների երաշխավորի դերը։ Հետևաբար, մեր կուսակցության քա­ղա­քա­կանությունն այս հարցում հիմնված է լինելու նաև Արցախի հանրության այս իրավունքների ազատ կենսագործման հնարավորությունների ապահովման վրա։

Մենք գտնում ենք, որ պետք է վերանայել Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշ­նության միջև կնքված պայմանագրերը՝ ի շահ Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշ­նության։ Սա առաջին հերթին վերաբերում է սահմանապահ զորքերի ծառայության ռեժիմին և կար­գավիճակին։ Նույնը կարելի է ասել ռուսական 102-րդ ռազմաբազայի գործունեության ռեժիմի և կար­գավիճակի մասին։

Որպես Հայաստանի առանձնահատկություն ենք դիտարկում այն հանգամանքը, որ Արցախյան պա­տերազմից հետո երկիրը դարձել է տարածաշրջանային անվտանգության արտահանող։ Մյուս առանձ­նահատկությունը երկրի աշխարհագրական դիրքն է, որը տարբեր հակասական շահեր ունե­ցող տարածաշրջանում մեծ քաղաքական կշիռ և քաղաքական հարցերում մանևրելու հնա­րա­վո­րու­թյուն է տալիս պետությանը։ Հաջորդ առանձնահատկությունը պատմականորեն ձևավորված մեծ Սփյուռքն է, որը պետական շահի առաջխաղացման գործում կարող է էական ազդեցություն ունենալ։

Որպես թիրախներ ենք դիտարկում երկրի տնտեսական շահի արդյունավետ սպասար­կու­մը, դիվանագիտական քրտնաջան աշխատանքի արդյունքում Հայաստանի և Արցախի քա­ղա­քա­ցի­ների սահմանադրորեն ամրագրված սահմաններում ֆիզիկական անվտանգության լավագույն պաշ­տպանությունը, արցախյան հարցի խաղաղ կարգավորումն ու տարածաշրջանում երկարատև խա­ղա­ղության հաստատումը։ Ելնում ենք նրանից, որ հարևաններին չենք կարող փոխել, և բա­րիդրա­ցիական հարաբերություններն այլընտրանք չունեն։ Այսպիսի քաղաքականությունը պետք է ելնի այն տրամաբանությունից, որ յուրաքանչյուր սերունդ մյուսներին պետք է փոխանցի ավելի ապա­հով ֆիզիկական տարածք։

Զինված ուժեր

Պաշտպանության ոլորտում մեր քաղաքականությունը միտված է լինելու Զինված ուժերի համալրման՝ արդիական սպառազինությամբ, ռազմական տեխնիկայով և նյութատեխնիկական միջոցներով, ինչպես նաև կապի և ավտոմատ կառավարման նորագույն համակարգերով:

Այս փուլում նկատի ունենալով ներկայումս գործող սպառազինության և ռազմական տեխնիկայի ձեռքբերման մրցավազքը՝ հակառակորդի նկատմամբ հավասարակշռությունն ապահովելու և նրա հնարավոր գերիշխանությունը բացառելու նպատակով, միևնույն ժամանակ նշելով, որ զինված ուժերը հանդիսանանում են Հայաստանի Հանրապետության և Արցախի Հանրապետության արտաքին անվտանգության միակ երաշխավոր՝ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ինչպես աշխարհաքաղաքան իրավիճակը, աշխարհագրական դիրքը, այնպես էլ համաշխարհային փորձը:

Մենք անհրաժեշտ ենք համարում՝

  • բանակի համալրման համար շեշտադրումը կատարել ժամանակակից ռազմավարական և օպերատիվ-մարտավարական հրթիռային, համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգերի վրա, հրետանային և ավիացիոն միջոցների, զենիթահրթիռային համալիրների, նորագույն ՀՕՊ համակարգերով ապահովել յուրային օդուժի գերիշխանությունը:
  • կարևորել բազմաֆունկցիոնալ տարեղանակային ավիացիայի, արդիական զրահատեխնիկայի, նորագույն անօդաչու թռչող սարքերի, ինչպես նաև հակառակորդի հավանական գործողությունները (տեղաշարժերը, առաջխաղացումները) ժամանակին հայտնաբերելու և հանկարծակիությունը բացառելու նպատակով համալրել ռադիոլոկացիոն և ազդարարման համակարգերով՝ այպիսով ստիպել հակառակորդին ցուցաբերել կատարյալ զսպվածություն, իսկ պատերազմի պարագայում մատնել անխուսափելի պարտության։
  • ժամանակակից օպերացիաների (մարտական գործողությունների) ղեկավարման արդյունավետությումը բարձրացնելու նպատակով ունենալ արդիական կապի և ավտոմատ կառավարման համակարգեր:

Հաշվի առնելով ՀՀ ֆինանսական սահմանափակությունը՝ վերը նշվածները ձեռք բերելու համար անհրաժեշտ ենք համարում՝

  • ուսումնասիրել միջազգային ռազմաարդյունաբերական առաջարկները՝ խորացնել ճկուն հարաբերությունները գործընկերների հետ՝ միաժամանակ մեծացնելով ռազմաարդյունաբերական համակարգի դերն ու նշանակությունը՝ ընդգրկելով ո՛չ միայն ռազմական նշանակության ինստիտուտները, այլև խոշոր ձեռնարկությունները, մասնավոր ընկերությունները,
  • խթանել ռազմաարդյունաբերության զարգացումը՝ համալրելով բարձրակարգ մասնագետներով, հիմքը դնելով ո՛չ միայն արտասահմանյան արտադրության ՍՌՏ ձեռք բերելու, այլև տեղական արդիական արտադրության վրա:

Հաշվի առնելով ՀՀ ԶՈՒ անձնակազմի խիստ մարտական թվաքանակը՝  անհրաժեշտ է․

  • բարձրացնել սպայական և շարքային կազմի բարոյահոգեբանական վիճակը՝ ընդգրկելով ո՛չ միայն զինված ուժերի հնարավորությունները, այլև տարբեր հասարակական կազմակերպություններ,
  • վերանայել ներքին կանոնադրությունները՝ դրանք դարձնելով առավել արդի և կիրառելի:

ՀՀ անվտանգության կարևոր բաղադրիչներից մեկը հակառակորդի հետ անմիջական շփման պայմաններում մարտական դիրքերի (հենակետերի) պաշտպանվածության և կահավորվածության, անձնակազմի մարտական, նյութատեխնիկական և թիկունքային ապահովման խնդիրն է: Այդ առումով խիստ անհրաժեշտ ենք համարում՝

  • առաջնահերթ ձեռք բերել ազդանշանային և տեսանկարահանման համակարգեր՝ հակառակորդի դիվերսիոն հետախուզական խմբերի արագ հայնաբերման և ոչնչացման նպատակով,
  • ստեղծել արագ արձագանքման, հատուկ գործողությունների ստորաբաժանումներ՝ սպառազինելով ժամանակակից զինատեսակներով և ռազմական տեխնիկայով,
  • համագործակցել ճանապարհաշինարարական ընկերությունների հետ, կատերելագործել ճանապարհային ցանցը՝ ստեղծելով բարենպաստ պայմաններ ԶՈւ տեղաշարժերի համար,
  • սահմանապահ գյուղերում յուրաքանչյուր ընտանիքի համար ուսումնասիրել և սկզբնական ներդնել ակոսավոր հրացաններ տրամադրելու հնարավորությունը՝ վերահսկողությունը դնելով ոստիկանության վրա:

Զինծառայողների բարոյահոգեբանական վիճակը, կանոնադրական հարաբերությունները, սոցիալական վիճակը

Մենք նպատակ ունենք՝

  • ստեղծել հավասարության մթնոլորտ՝ բացառելով հեղինակությունների և տարաբնույթ հանցավոր խմբերի ստեղծումը բանակում, անցնել ամբողջական կանnնադրական հարաբերությունների,
  • հեշտացնել «ԵՍ ԵՄ» ծրագրում ընդգրկված զինծառայողների համար նախատեսված պայմանները՝ առավելապես հնարավորություն ստեղծելու ինքնակամ տնօրինելու նախանշված գումարը,
  • բարձրացնել սպայական կազմի սոցիալական ապահովվածության մակարդակը, առավելապես լուծել բնակարանների խնդիրը՝ առաջնահերթությունը տալով զոհվածների և անհետ կորածների ընտանիքներին (առանց բացառության), մարտական գործողությունների մասնակիցներին, զինթոշակառուներին և երկարամյա կենսաթոշակի իրավունք ձեռք բերած սպայական կազմին,
  • բարձրացնել սպայակազմի և պայմանագրային հիմունքներով զինծառայողների դրամական բավարարումը (փուլային), ինչպես նաև իրականացնել սոցիալական, ապահովագրական և սուբսիդավորված վարկային ծրագրեր:

Համագործակցել ճանապարհաշինարարական ընկերությունների հետ, կատերելագործել ճանապարհային ցանցը՝ ստեղծելով բարենպաստ պայմաններ ԶՈւ տեղաշարժերի համար:

Սահմանապահ գյուղերում յուրաքանչյուր ընտանիքի համար ուսումնասիրել և սկզբնական ներդնել ակոսավոր հրացաններ տրամադրելու հնարավորությունը՝ վերահսկողությունը դնելով ոստիկանության վրա:

Զինծառայողների բարոյահոգեբանական վիճակը կանոնադրական հարաբերությունները, սոցիալական վիճակը`

Ստեղծել հավասարության մթնոլորտ՝ բացառելով հեղինակությունների և տարաբնույթ հանցավոր խմբերի ստեղծումը բանակում, անցնել ամբողջական կանոադրական հարաբերությունների:

Հեշտացնել «ԵՍ ԵՄ» ծրագրում ընդգրկված զինծառայողների համար նախատեսված պայմանները, առավելապես հնարավորություն ստեղծելու ինքնակամ տնօրինելու նախանշված գումարը:

Բարձրացնել սպայական կազմի սոցիալական ապահովվածության մակարդակը, առավելապես լուծել բնակարանների խնդիր, առաջնահերթությունը տալով՝ զոհվածների և անհետ կորածների ընտանիքներին (առանց բացառության), մարտական գործողությունների մասնակիցներին, զինթոշակառուներին և երկարամյա կենսաթոշակի իրավունք ձեռք բերած սպայական կազմի համար:

Անհրաժեշտ է բարձրացնել սպայակազմի և պայմանագրային հիմունքներով զինծառաողների դրամական բավարարումը (փուլային), ինչպես նաև իրականացնել սոցիալական, ապահովագրական և սուբսիդավորված վարկային ծրագրեր:

Մենք այսպես ենք տեսնում ճանապարհը այն երազանքի, որը համախմբել էր հարյուր հազարավոր մարդկանց Հայաստանի փողոցներում։ Ժողովրդի տված զորությամբ, մեր գաղափարներին հավատարմությամբ, հաշվետու ամեն քայլի համար՝ իրականացնելու ենք այս ծրագիրը, որպեսզի այլևս ոչ մի սերունդ ստիպված չլինի դիմել հեղափոխության։

«Քաղաքացու որոշում» սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն

Նախընտրական ծրագիր

26. նոյեմբեր 2018թ․

Լրահոս

Դեկտեմբերի 7-ին «Քաղաքացու Որոշում» ՍԴԿ-ն Մաշտոցի պուրակում կամփոփի ընտրարշավը

Վաղը՝ դեկտեմբերի 7-ին, «Քաղաքացու Որոշում՛» սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը Մաշտոցի պուրակում կամփոփի ընտրարշավը: 17։00-ին հավաքվում ենք Մաշտոցի պուրակում,

Ես կոչ եմ անում վերցնել հեղափոխության երթը և առաջնորդել մինչև վերջ․ Սուրեն Սահակյան

Սիրելի հեղափոխական, ազատ քաղաքացի, ապրիլի 22-ին, երբ հեղափոխության երթն առաջնորդող բոլոր հայտնի գործիչները ձերբակալված էին և քաղաքում անորոշ վիճակ էր, դու ՔՈ ձեռքը վերցրիր հեղափոխությունն առաջնորդելու գործը։ Դու այդ շարժումը տարար հաղթանակի։

Եթե չես ուզում ապրել ջունգլիում, ապա ՔՈ քվեաթերթիկը 2-րդն է

✅2 Վարկի տոկոսները պետք է 150% լինեն, աղքատությունը չպետք է վերացնել, առողջապահությունը պետք է թանկ լինի․․․ Եթե չես ուզում ապրել ջունգլիում, ապա ՔՈ քվեաթերթիկը 2-րդն է։ #ՔՈ2 #ՔաղաքացուՈրոշում #ապագանՔՈննԷ

Կապ

Հասցե`
Մաշտոցի պող., 45ա
Երևան, ՀՀ

Հեռախոս`
+374 93 355389

Էլ․ փոստ՝
info@sdp.am

Միանալ